Բովանդակություն (Թիվ 2017-3)

Շաբաթ, Նոյեմբերի 11th, 2017

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ
ՀԱՅԱՍՏԱՆ-ՔՐԴՍՏԱՆ. ԲԱՆՏԱՐԿՎԱԾ ՀԱՐԵՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԻՄՆԱՔԱՐԵՐ
Սիրանուշ Գ. Հովհաննիսյան
ԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ
Սամվել Ա. Պողոսյան
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԵՏՈՒՄ ԱՆՏԱՆՏԻ ԶՈՐՔԵՐԻ ԱՓՀԱՆՄԱՆ ԽՆԴԻՐԸ (1914 թ. սեպտեմբեր — 1915 թ. մարտ)

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ
Գևորգ Ս. Խուդինյան
ՔՐԴԵՐԸ ԵՎ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ՝Աբդուլլահ Օջալանի երկերի հինգ հատորներում

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Նելլի Ա. Թադևոսյան
«ՈՒՇԱՑԱԾ» ՎԱԶԳԵՆ ՇՈՒՇԱՆՅԱՆԸ՝
«Հեթանոսական» շարժման մատույցներում

Գրիգոր Կ. Շաշիկյան
ԺԱՆՐԻ ՁԵՎԱՓՈԽՄԱՆ ԽՆԴԻՐԸ
Աղասի Այվազյանի «Օբյեկտիվ -18» գրքում

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Վարդան Զ. Պետրոսյան
ՀԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ Լ (L) ԵՎ Ղ (Ł) ՁԱՅՆՈՐԴՆԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄԸ ԵՎ ՀՆՉԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆԸ
Տարաժամանակյա հայեցակերպ

Բագրատ Ս. Ներսիսյան
Կարինե Ժ. Սահակյան
ՅՈԹ ՀՈԼՈՎԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԻՄՆԱՎՈՐԵԼՈՒ ՆՈՐ ՄԵԹՈԴ

ՀՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Արսեն Է. Հարությունյան
17-18-ՐԴ ԴԴ. ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐԻ ՈՐՄԵՐԻՆ ԱԳՈՒՑՎԱԾ ԽԱՉՔԱՐԵՐԸ
Հորինվածքը, գործառույթը, հիշատակագրությունը

ՄՇԱԿՈՒՅԹ
Ռուբեն Ս. Անգալադյան (Սանկտ Պետերբուրգ)
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՈՎՍԿԻ — ԱՇԽԱՐՀՆ ԱՍԵՍ ԾՈՎԻՑ ՓՉՈՂ ՔԱՄԻ
Ծննդյան 200-ամյակին

ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
Էդիտա Գ. Գզոյան
ԿԱՐԵՆ ԵՊՊԵՆ ԵՎ ՀԱԼԵՊԻ ՓՐԿՈՒԹՅԱՆ ՏՈՒՆԸ
Ազգերի լիգայի արխիվի փաստաթղթերում

ՔՆՆԱՐԿՈՒՄՆԵՐ
Սարգիս Ռ. Մելքոնյան,
Սամվել Ս. Մկրտչյան
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԻԱՅԻ 633 Թ. ԺՈՂՈՎԸ՝
Արևելահռոմեական կայսրության
միարարական նոր քաղաքականության համատեքստում

ԳԻՏԱԳՈՐԾՆԱԿԱՆ
Լիլիթ Հր. Հովհաննիսյան
ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐԸ
Մաս առաջին։ ՀՅ Դաշնակցությունը և Հայաստանի երկու մասերի քաղաքական կարգավիճակի հարցը 1917 թվականին

ԼՐԱՏՈՒ
Պետրոս Հ. Դեմիրճյան
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԱԿԱՆԸ
Սերգեյ Սարինյանի հիշատակին

ԳՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Ավագ Ա. Հարությունյան
ՎԱՂՈՒՑ ՍՊԱՍՎԱԾ ԱՇԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆ
Արարատի 1926-1930 թթ. ապստամբության մասին

Քնարիկ Ա. Աբրահամեան
ՍԱՄՈՒԷԼ ՄՈՒՐԱԴԵԱՆԻ ՇԻՐԱԶԱՊԱՏՈՒՄԸ

Սերգեյ Ա. Աղաջանյան — ԴԱՎԻԹ Վ.
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ, ՊԱՏՈՒՄ, ՄԵԴԻԱՏԵՔՍՏ, ՀԱԿԱՌԱԿ ՀԵՌԱՆԿԱՐ 220

ԱՐԽԻՎ
Աղասի Պ. Ազիզեան
ԱՐԽԻՒԱՅԻՆ ՎԱՒԵՐԱԳՐԵՐ ՋԵՄԱԼ ՓԱՇԱՅԻ ՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ

ՀԱՎԵԼՎԱԾ
Արարատ Մ. Հակոբյան
1937 ԹՎԱԿԱՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ
Քննական դիտարկումներ քաղաքական բռնաճնշումների 80-ամյա տարելիցի
առիթով

CONTENT

СОДЕРЖАНИЕ

Հայաստան-Քրդստան. Բանտարկված հարեւանություն*

Շաբաթ, Նոյեմբերի 11th, 2017

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆ-ՔՐԴՍՏԱՆ. ԲԱՆՏԱՐԿՎԱԾ ՀԱՐԵՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ*

Բանալի բառեր — Իրաքյան Քրդստան, Արևելյան հարց, Հայկական հարց, քրդական հարց, Սևրի պայմանագիր, Հոյբուն, Աբդուլլահ Օջալան, Քրդստանի Բանվորական կուսակցություն, Ժողովուրդների Դեմոկրատական կուսակցություն, Վիլսոնյան Հայաստան։

Իրաքյան Քրդստանի սեպտեմբերի 25-ի հանրաքվեով սկիզբ առած խոր հեղաբեկումները վերջին ամիսներին մեր տարածաշրջանում արձանագրվող աշխարհաքաղաքական լուրջ փոփոխությունների առաջին ծիծեռնակներն են:

Ծավալվող գործընթացների հիմքում ընկած են ինչպես տարածաշրջանի որոշ երկրների ընթացիկ-քաղաքական հաշվարկները, այնպես էլ ողջ Մերձավոր-Միջին Արևելքի վերաձևման ռազմավարական նպատակները։ Առաջին առումով դերակատարը Քրդստանի թիկունքին կանգնած Իսրայելն է, որը փորձում է սոսկ հակակշիռ ձևավորել դեպի Միջերկրական ծով «շիայական միջանցքի» ճարտարապետ Իրանի հանդեպ։ Իսկ ահա երկրորդ իրողությունը պայմանավորված է «Մեծ Մերձավոր Արևելք» ծրագրի հեղինակ Միացյալ Նահանգների միանգամից մի քանի դաշտերում սկսած բարդ խաղով։
Դրանցից մեկը Հարավային Կովկասն է, որտեղ արդեն սկսում են ճեղքեր տալ անցած դարի 20-ական թվականներից տարածաշրջանն աքցանի մեջ վերցրած ռուս-թուրքական «մուրճի» ու «սալի» շոշափուկները։ Մեր տարածաշրջանի հյուսիսում, Վրաստանում ԱՄՆ-ը արդեն ամրապնդել է սեփական ներկայությունը, ուստի երբ հարավում էլ ձևավորվում է Իրաքյան Քրդստանը, անխուսափելի է դառնում ողջ Արեւմուտքի առաջնային ուշադրության կենտրոնացումը Լեռնային Ղարաբաղի միջոցով տարածաշրջանի «աշխարհաքաղաքական ճոճանակի» վերածված Հայաստանի վրա։ Միմյանց զուգահեռ սկիզբ առած ամերիկյան ու եվրոպական ճնշումները մի կողմից՝ Թուրքիայի, իսկ մյուս կողմից՝ Ադրբեջանի հանդեպ, գալիս են՝ հաստատելու այն իրողությունը, որ տարածաշրջանի կոտորակման և վերաինտեգրման համար Միացյալ Նահանգներին ու Եվրոպային հարկավոր են երկու հարևան «աշխարհաքաղաքական բանտախցերում» պարփակված Հայաստանն ու Քրդստանը։

Այդ բանտախցերից առաջինը ձևավորվել է Լենին-Աթաթուրք դաշինքով ավարտված՝ Հայաստանի հողերի փուլային բաժանման արդյունքում:

Իսկ ահա երկրորդը 1930-ականների Սաադաբադի պակտով քրդական հարցին բաժին ընկած մերձավոր-միջինարևելյան աքցանն է։

Առաջինը փակում է հնարավոր աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերի ուղղահայացը, իսկ երկրորդը՝ հորիզոնականը, ինչը նշանակում է, որ ինչպես անցյալում, այնպես էլ այսօր հայերի ու քրդերի ճակատագրերը հատվում են մեկը մյուսի հետ, բայց այս անգամ ոչ թե փոխադարձ շահերի անլուծելի հակասության, այլ երկու նեղլիկ «աշխարհաքաղաքական բանտախցերի» պատուհաններից ներս թափանցող լույսի ճառագայթների խաչաձևումի տեսքով։ Այդ ճառագայթները լուսարձակում են հետևյալ ակնհայտ իրողությունը. 20-րդ դարասկզբի կատակլիզմների արդյունքում ժամանակավորապես տարբեր «բանտախցերում» հայտնված Հայաստանն ու նոր ձևավորվող Քրդստանն իրականում սահմանակից երկրներ են։ Իսկ երկու ժողովուրդներին վերջին երկու դարերի ընթացքում բաժին ընկած դժբախտությունների հիմնական պատճառն այն է որ նրանք իրենց ընդհանուր սահմանի ուրվագծերը ժամանակին տարբեր կերպ են պատկերացրել։

Որովհետև ի տարբերություն դեռևս 1878-ին Արևելյան հարցից առանձնացած և Օսմանյան կայսրության կոտորակման գործընթացի հիմնական ազդակի վերածված Հայկական հարցի, քրդական հարցը միջազգային դիվանագիտության մեջ է մտել մոտ 40 տարի անց՝ Սևրի պայմանագրով, որով հաղթական Անտանտի դաշնակից Հայաստանի Հանրապետությունը ձեռք է բերել պատմականորեն իրեն պատկանող 6 վիլայեթների ու Հայկական Կիլիկիայի մոտ մեկ երրորդը՝ մնացածը զիջելով Թուրքիային և ապագա Քրդստանին։ Ասում ենք՝ ապագա, քանի որ Սևրով որոշվում էին միայն ինքնավարություն ստացող Քրդստանի մոտավոր սահմանները, բայց ո՜չ կարգավիճակը, և վերջինս անկախանալու իրավունք էր ստանալու, եթե մեկ տարվա ընթացքում դիմեր Ազգերի լիգայի խորհրդին ։

Մինչդեռ Եվրոպայում հաստատված երիտթուրքերի հորդորներով օրվան քրդական վերնախավն ավելին ստանալու նպատակով Ֆրանսիա ուղարկեց Շերիֆ փաշայի պատվիրակությունը և հավակնություններ հայտնեց առանց այդ էլ երեք մասերի տրոհվող հայկական հողերի՝ հայերին բաժին ընկած հատվածի հանդեպ։ Մյուս կողմից էլ՝ տարվելով իր բառապաշարում լայնորեն «Քրդստան» հասկացությունն օգտագործող Մուստաֆա Քեմալի խոստումներով՝ քրդերն ակտիվորեն մասնակցեցին նրա գլխավորած ազգայնական շարժմանը և Հայաստանի դեմ սանձազերծված պատերազմին։

Քեմալի հետ համագործակցելու ճանապարհով քրդերը հույս ունեին պահպանել Հայոց ցեղասպանության արդյունքում ձեռք բերած ահռելի թալանը, իսկ Հայաստանի ոչնչացումով՝ ազատվել ցեղասպանության մեջ հանցակցի խարանից, բայց կրկնակի անգամ խաբվելով՝ այդպես էլ ոչինչ չստացան։ Փոխարենն իր իշխանության ամրապնդումից հետո՝ 1922-1923 թվականներից, Քեմալն անցավ քրդերի ճնշման և ուծացման քաղաքականությանը։ Այդ պայմաններում 1920-ականների կեսերից սկիզբ առած քրդերի հակաթուրք ելույթների ընթացքում աստիճանաբար բյուրեղացավ հայ-քրդական փոխբացասող հավակնությունները մի կողմ դնելու և ընդհանուր թշնամու դեմ ուժերը համախմբելու անհրաժեշտության գիտակցումը։ Դրանցից ամենահզորի՝ Արարատի 1926-1930 թթ. ապստամբության պարտությունը բացահայտեց նաև այն իրողությունը, որ ինչպես հայ, այնպես էլ քուրդ ժողովուրդների անկախություն ձեռք բերելու խնդիրը բախվում է ոչ միայն թուրքական բռնապետության, այլև վերջին պահին նրան անպայման օգնության հասնող Խորհրդային Ռուսաստանի և ապա ԽՍՀՄ-ի հակազդեցությանը, ինչը և դարձավ այդ ապստամբության պարտության խորքային պատճառը։

Ուստի այնքան ժամանակ, քանի դեռ մեր տարածաշրջանում պահպանվում էր ժամանակին Սիմոն Վրացյանի մատնանշած ռուսական «մուրճի» ու թուրքական «սալի»՝ արտաքուստ հակադիր, սակայն իր էության մեջ միասնական աքցանի հզոր ներգործությունը, ո՜չ հայ և ո՜չ էլ քուրդ ժողովուրդներն ի վիճակի չէին հասնելու իրենց ազգային իղձերի իրականացմանը։

Դրա նոր ու ամենավերջին վկայությունը ԽՍՀՄ-ի անմիջական աջակցությամբ 1978 թ. հիմնված և 1884 թ. Թուրքիայի դեմ զինյալ պայքար սկսած Քրդստանի Բանվորական կուսակցության արյունոտ պայքարի տեղատվությունն էր, որի առաջնորդ Աբդուլլահ Օջալանը վերջում անգամ քաղաքական ապաստան չստացավ Ռուսաստանում և Արևմուտքի հետ իրականացված «պրիմակովյան աճուրդում» վերածվեց պարզ մանրադրամի, ուստիև երկրեերկիր դեգերելուց հետո ի վերջո առևանգվեց Թուրքիայի հատուկ ծառայությունների կողմից։

Ասվածից ակնհայտ է դառնում, որ տարածաշրջանում սկիզբ առնող աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերի պայմաններում երկու բախտակից ժողովուրդները կա՜մ մշակելու են ռազմավարական հեռանկարի ընդհանուր տեսլական, կա՜մ էլ հայտնվելու են քրդերի ցեղասպանության ու Հայաստանի պատմական հեռանկարի կորստյան վտանգի առաջ։ Ընդ որում խնդրի լուծումն ավելի հրատապ է հենց քրդական կողմի համար, որի ներկա քաղաքական հայտի լեգիտիմությունը չի ճանաչվում հարևան երկրների կողմից։ Թուրքերը, արաբները, իրանցիները՝ յուրաքանչուրն իրենց դիտանկյունից, մերժում են քրդերի ինքնորոշման իրավունքը, իսկ քրդական հայրենիքի գաղափարը պարզապես նոնսենս են համարում։ Իրանի արևմուտքում ձևավորված, Միջագետքի հյուսիսում բնավորված և ապա դեպի Սիրիա ու Հայաստան տարածված քրդերի մեծ մասն այսօր ոչ միայն հեռու է իր պատմական հայրենիքից, այլև նրա հստակ ընկալումն էլ չունի։ Դրան գումարվում է նաև Թուրքիայում բնակվող նրանց մի խոշոր հատվածի ուծացման իրողությունը և նույն գործընթացների տարածումը նաև այլ երկրներում։

Ուստի թեև ողջ 20-րդ դարի ընթացքում Հոյբունն ու ՔԲԿ-ն (РСС) կենտրոնացել էին Թուրքիայի հարավ-արևելքում քրդական պետություն հիմնելու խնդրի վրա, բայց այսօր Քրդստանը ստեղծվում է Իրաքի տարածքում։ Այս կապակցությամբ Թուրքիայի Իմրալի կղզու բանտում գտնվող ՔԲԿ-ի հիմնադիր և առաջնորդ Աբդուլլահ Օջալանը վերջերս հրատարակված իր հատորներից մեկում դառնությամբ նկատել է, որ Իրաքյան Քրդստանի ճակատագիրն իրեն հիշեցնում է ցեղասպանությունից փրկված «Փոքր Հայաստանի» ճակատագիրը։ Նա գրում է. ««Իրաքյան Քրդստան» կոչվող երևույթը քաղաքական բեմահարթակին հայտնվել է այն ձևով, ինչը նման է հետևյալին. ճիշտ այնպես, ինչպես ի պատասխան հելլենների ու հայերի կողմից իրենց պատմական հայրենիքի կորստի՝ նրանց տրամադրվել է յուրահատուկ դիետիկ սննդաբաժին՝ հայրենիքի փոքր կտորի տեսքով» ։ Սա խիստ կարևոր խոստովանություն է Թուրքիայի արևելյան երկրամասերի պատկանելության վերաբերյալ։

Բայց ահա Ա. Օջալանի ազգակիցների մի մասն այդ «դիետիկ սննդաբաժնի» հանդեպ այլ վերաբերմունք ունի։ Նրանք նման կերակրատեսակը դիտարկում են որպես 40 միլիոնի հասնող իրենց հայրենակիցներին կազդուրելու համար անհրաժեշտ նախաճաշ՝ Հարավային Քրդստանի տեսքով, որին հետևելու է ճաշը՝ Արևմտյան Քրդստանի ստեղծումով (ներկայիս Սիրիայի տարածքում), ապա ընթրիքը՝ որպես «Հյուսիսային Քրդստան» (ներկայիս Թուրքիայի ողջ արևելքը, այդ թվում՝ Վիլսոնյան Հայաստանը), իսկ վերջում էլ աղանդերը՝ Արևելյան Քրդստանի (ներկայիս Իրանի տարածք) տեսքով։ Ընդ որում՝ քրդերի ամենախոշոր զանգվածը և դրանով պայմանավորվող ամենամեծ հավակնությունները Թուրքիայի տարածքում են՝ թուրք-սիրիական ու թուրք-իրաքյան սահմանագծից հյուսիս-արևմուտքում հասնելով մինչև Դերսիմի, իսկ հյուսիս-արևելքում՝ Արարատով պսակվող Հայկական պարի լեռները, քանի որ զազաներին նույնպես նրանք համարում են իրենց ցեղակիցներ, իսկ հայերին, ասորիներին ու մյուս ժողովուրդներին դիտում են սոսկ որպես ապագա «Դեմոկրատական կոնֆեդերատիվ Քրդստանի» լիիրավ քաղաքացիներ։ Դրա համար են Թուրքիայի քրդերն այսօր նախկին «Միացյալ և անկախ Քրդստան»-ի պահանջը քողարկել դեմոկրատական-կոնֆեդերատիվ Քրդստանի տեսլականով՝ ՔԲԿ-ի հիմքի վրա ստեղծելով նրա քաղաքական թևն ի դեմս «Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցության» (HDP), որն իր ներկայացուցիչներն ունի այդ երկրի խորհրդարանում։ Այսինքն՝ քրդերն այնքան են առաջադիմել, որ լիուլի յուրացրել են բասկերի, իռլանդացիների և եվրոպական այլ ժողովուրդների պայքարի հարուստ փորձը, բայց միևնույն ժամանակ նաև այնքան են կտրվել իրականությունից, որ «մոռացել են» ըմբռնել մեր տարածաշրջանի կոտորակման արևմտյան քաղաքականության հիմնական իմաստը՝ Մեծ Թուրքիան՝ Մեծ Քրդստանով փոխարինելու նպատակի կատարյալ բացակայությունը։

Ուրեմն Հայկական լեռնաշխարհի քարտեզի վերաձևումը պարզապես անհնար է իրականացնել առանց նրա տիտղոսակիր պետության ու ազգի՝ Հայաստանի ու հայության ակտիվ մասնակցության։ Իսկ դրանում հայկական հավակնություններն ամենևին էլ «Մեծ Հայաստանի» պահանջ չեն, քանի որ Վիլսոնյան Հայաստանն ու Հայաստանի Հանրապետությունը կազմում են հայկական պատմական հողերի մոտ մեկ երրորդը։ Նման քաղաքական հայտով մենք հավակնում ենք միայն Նոր ու Նորագույն ժամանակների միջազգային իրավունքով մեզ պատկանող Արևմտյան Հայաստանի տարածքների մի մասին, այսինքն՝ Սան — Ռեմո -Սևր -Վիլսոնի Իրավարար վճիռ երկմիասնական փաթեթին՝ ելքով դեպի Սև ծով։ Իսկ Վանի, Բիթլիսի և Էրզրումի նահանգներն ինչպես Ռուսաստանի կողմից 1917-ին ճանաչվել են որպես «հնուց ի վեր հայկական (исконно армянскими)» , այնպես էլ 1920-ին դաշնակիցների ջանքերով պայմանագրային և արբիտրաժային ամրագրում են ստացել որպես Սևրի պայմանագիր ու Վիլսոնի Իրավարար վճիռ։ Մինչև Հոկտեմբերյան հեղաշրջումը Հայկական հարցի շուրջ Ռուսաստան-Արևմուտք խորքային հակասությունները հաղթահարվել են, իսկ ահա բոլշևիզմը, ինչպես հայտնի է, որևէ կապ չուներ ռուսական ազգային շահի հետ։

1920 թ. նոյեմբերի 22-ի իր Իրավարար վճռով ժամանակի մեծագույն դեմոկրատ Վ. Վիլսոնը հստակորեն երեք մասի է բաժանել հայկական պատմական հողերը, որպեսզի նրանց համար պայքարող երեք ժողովուրդներից որևէ մեկը դժգոհ չմնա։ Դա է եղել քաղաքակիրթ աշխարհի վերդիկտը, որի իրականացումը Լենին-Աթաթուրք դաշինքի ձևավորումով հետաձգվել է, բայց չի հանվել գերտերությունների հեռահար-ռազմավարական օրակարգերից։ Ուրեմն եթե տարածաշրջանում սկիզբ առած հեղաբեկումների պայմաններում երկու բախտակից ժողովուրդների մոտ բացակայում է ռազմավարական հեռանկարի ընդհանուր ընկալումը, ապա քրդերի ցեղասպանության ու Հայաստանի պատմական հեռանկարի կորստյան վտանգները միասնաբար հաղթահարելու համար մնում է մեկ ճանապարհ՝ Վ. Վիլսոնի կողմից ժամանակին իրականացված արբիտրաժի արդյունքների ընդունումը։

Պատճառն ակնհայտ է. ինչպես 1878 թվականին բալկանյան ժողովուրդներին իր վերահսկողության տակ պահելու համար օսմանյան վերնախավը խրախուսեց Կ.Պոլսի Հայոց պատրիաքարանի կողմից Բեռլին պատվիրակություն ուղարկելու քայլը՝ երկրի անդամահատումը նրա մասերի ինքնավարությամբ փոխարինելու նպատակով, այնպես էլ 1920 թվականին Սևրի պայմանագրով Հայաստանի առանձնացումը կանխելու համար երիտթուրքերը և ապա քեմալականները խրախուսեցին Փարիզ մեկնած Շերիֆ փաշային ու քրդական շրջանակներին՝ նրանց խոստանալով ինքնավարություն: Ուստի բնական է, որ այսօր էլ քրդական հարցի լուծումը ձախողելու համար թուրքական սադրիչ քարոզչամեքենան արդեն սկսել է խոսել քրդերի ձգտումների ու «Մեծ Հայաստանի» հայկական տեսլականի անլուծելի հակասության մասին: Ուրեմն այս անգամ էլ Հայկական հարցն է խաղարկվելու Թուրքիայի կողմից՝ քրդերի հավակնությունները զսպելու և ապա նրանց ցեղասպանությունն ու դուրս մղումն «արդարացնելու» համար:

Հետևությունը մեկն է. երկու ժողովուրդները կարող են խուսափել թուրքական խարդավանքների նույն կարուսելի մեջ երրորդ անգամ պտտվելու հեռանկարից միայն ու միայն մի դեպքում. եթե իբրև հիմք ընդունեն արդեն իսկ կայացած վիլսոնյան արբիտրաժի արդյունքները: Իսկ դրա համար նրանք դեռևս մտածելու ժամանակ ունեն, որովհետև մինչ այդ պարտավոր են գիտակցել իրենց առջև բացվող հստակ աշխարհաքաղաքական տեսլականը: Տարածաշրջանային ստատուս-քվոյի պահպանման համար ներկայումս ձևավորված Ռուսաստան-Թուրքիա-Իրան «մարտավարական եռանկյունին» քաղաքակրթական ընդհանուր հիմք չունի և տեսանելի հեռանկարում պայթեցվելու է հենց իր՝ Ռուսաստանի կողմից: Որովհետև Ռուսաստան-Արևմուտք ներկա դիմակայության հիմքում ընկած է ոչ թե կողմերի հեռանկարային շահերի անլուծելի հակասությունը, այլ դեռևս 19-րդ դարում ռուս-բրիտանական հարաբերություններում արձանագրված և ի վերջո Անտանտի ձևավորմանը հանգեցրած մրցակցության ու համագործակցության հանգրվանների հաջորդականության սխեման։ Ներկայումս պայքարը տեղափոխվել է 2018 թ. մարտին Ռուսաստանում առկա վարչակարգի վերարտադրության տարբերակների շուրջ ընթացող ստվերային առևտրի հարթություն, որում «ազնիվ մակլերի» դերն իրենց վրա են վերցրել Իսրայելն ու ԱՄՆ-ի հրեական լոբբին։ Սա ցույց է տալիս, որ ինչպես քրդական, այնպես էլ հայկական հարցերը վաղ թե ուշ դառնալու են ոչ թե Ռուսաստան-Արևմուտք դիմակայության, այլ մրցակցության ու համագործակցության առարկաները։

Ուրեմն գլոբալ մակարդակի վրա՝ աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերի տեսանելի հեռանկարում, Իրաքի, Սիրիայի և ապա Թուրքիայի բաժանման խնդիրն իրական է՝ որպես Նոր Անտանտայի ձևավորման հանգրվանային գործընթացի անխուսափելի հետևանք։ Սակայն կարճաժամկետ առումով՝ տարածաշրջանային ուժերի ներկա դասավորության պայմաններում, քրդական հարցի հետագա սրումը հանգեցնելու է նրան, որ Իրաքյան Քրդստանը, վերածվելով Թուրքիայի, Իրանի ու Իրաքի ընդհանուր թիրախի, առավելագույնը ստանալու է Իրաքը կոնֆեդերացիայի վերածելու հնարավորություն։
Նման պայմաններում քրդերը չպետք է շտապեն սեպտեմբերի 25-ին իրենց ձեռք բերած անկախությանը հռչակագրային տեսք տալու հարցում: Իսկ հայերն իրենց հերթին, չպետք է ոգևորվեն Ղարաբաղի հարցում ստացած «շնչառության վերականգնման» հնարավորությունից և առաջիկայում Թուրքայի դիրքորոշումներում հնարավոր «մեղմացումներից»:

Իրաքյան Քրդստանի անկախության հանրաքվեով սկիզբ առած գործընթացները վկայում են, որ աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերի «գնացքը» պոկվել է իր տեղից և դանդաղորեն արագություն է հավաքում: Նորին մեծություն ժամանակը աշխատում է ճնշված ու իրավազրկված ժողովուրդների օգտին, ուստի նրանից առաջ ընկնելու փոխարեն հայերն ու քրդերը իրենց ներկա «աշխարհաքաղաքական բանտախցերից» պետք է լայն երկխոսություն սկսեն միմյանց հետ՝ ազատորեն քննարկելով փոխադարձ անվստահության պատճառ հանդիսացող թեմաները՝ սկսած Հայոց ցեղասպանության պատմությունից մինչև Հայաստանի ու Քրդստանի ապագա սահմանների ու բարիդրացիության հարցերը։

Խմբ.։

Summary

ARMENIA AND KURDISTAN: NEIGHBORHOOD IN CUSTODY

Key words — Iraqi Kurdistan, Eastern Question, Armenian Question, Kurdish Question, Treaty of Sèvres, Alliance between Lenin and Ataturk, Khoyboun, Treaty of Saadabad, Abdullah Ocalan, Kurdistan Workers’ Party.

The geopolitical processes that began after the referendum of the Iraqi Kurdistan on September 25, 2017 come from both the current political calculations of separate states and the strategic goals of transforming the entire region. In order to neutralize the influence of the Russian «hammer» in the north of our region, the United States has already secured its presence in Georgia, therefore, while when forming the Iraqi Kurdistan, which casts doubt on the integrity of the Turkish «anvil», geopolitical pressure on the two geopolitical «locks» of our region begins. The first of these is based on the agreements signed by Lenin and Ataturk in 1920s. Relatively speaking, this is the «lock» put on the Armenian question, and the second one is the «lock» put on the Kurdish question, i. e. the Saadabad pact in 1930s. The first «lock» closes the future geopolitical changes in the vertical, and the second one — horizontally. And this means that, as in the past, so today, the fate of Armenians and Kurds intersect with each other, but this time not in the form of a head-on collision of mutual interests, but in the form of intersections of two neighboring geopolitical «prisons cells».
The program of fragmentation of the region is impossible without Armenia’s active participation. And in this case we do not pretend to the territory of «Great Armenia», as Wilson’s Armenia and the Republic of Armenia together with Artsakh and Nakhijevan make up one third of the historical lands of Armenia. On November 22, 1920, with his wise arbitration award, the President of the United States, the greatest Democrat of the time, W. Wilson clearly divided the historical territories of Armenia into three parts, so that none of the three parties – Kurds, Turks and Armenians, would be unhappy. This was the verdict of a civilized world, the implementation of which was postponed due to the formation of the alliance between Lenin and Ataturk, but not removed from the strategic agenda of the superpowers.

Резюме

АРМЕНИЯ И КУРДИСТАН։ СОСЕДСТВО ПОД СТРАЖЕЙ

Ключевые слова — Иракский Курдистан, Восточный вопрос, Армянский вопрос, Курдский вопрос, Севрский договор, альянс Ленин-Ататюрк, Хойбун, Саадабадский пакт, Абдулла Оджалан, Рабочая партия Курдистана.

Геополитические процессы, начавшиеся после референдума Иракского Курдистана 25 сентября 2017г. исходят как из текущих политических расчетов отдельных государств, так и стратегических целей преобразования всего региона. Соединенные Штаты на севере нашего региона уже обеспечили свое присутствие в Грузии, поэтому, при формировании Иракского Курдистана, начинается серьёзное давление на две «геополитические камеры» нашего региона. Первый из них – основан на соглашениях Ленин-Ататюрк подписанных 1920-х гг. Условно говоря это «замок» поставленный на Армянский вопрос, а второй — «замок» поставленный на Курдский вопрос –-это Саадабадскоий пакт в 1930-х гг.. Первый закрывает будущие геополитические перемены по вертикали, а второй — по горизонтали. А это означает, что как в прошлом, так и сегодня судьбы армян и курдов пересекаются друг с другом, но на этот раз не в форме лобового столкновения взаимных интересов, а в форме пересечения двух соседних «геополитических камер».
Программа фрагментации региона невозможна без активного участия Армении. В данном случае мы не претендуем на территорию «Великой Армении», так как Вильсоновская Армения и Республика Армения вместе с Арцахом и Нахиджеваном составляют всего одну треть исторических армянских земель. 22-го ноября 1920 года своим мудрым арбитражным решением президент Соединенных Штатов, величайший демократ того времени В. Вильсон четко распределил исторические территории Армении на три части, так чтобы ни одна из трех сторон,- армян, курдов и турок, не была бы недовольна. Это вердикт цивилизованного мира, реализация которого была отложена в результате формирования союза Ленин-Ататюрк, но не была снята со стратегической повестки сверхдержав.

Loading...

Բարոյականությունը որպես մշակույթի նախադրյալ*

Շաբաթ, Նոյեմբերի 11th, 2017

Loading...

Ալեքսանդրետում Անտանտի զորքերի ափհանման խնդիրը(1914 թ. սեպտեմբեր — 1915 թ. մարտ)*

Շաբաթ, Նոյեմբերի 11th, 2017

Loading...

Քրդերը եւ համաշխարհային պատմությունը՝ Աբդուլլահ Օջալանի երկերի հինգ հատորներում*

Շաբաթ, Նոյեմբերի 11th, 2017

Loading...

«Ուշացած» Վազգեն Շուշանյանը

Շաբաթ, Նոյեմբերի 11th, 2017

Loading...

Ժանրի ձեւափոխման խնդիրը

Շաբաթ, Նոյեմբերի 11th, 2017

Loading...

Հին հայերենի Լ (L) եւ Ղ ( Ł) ձայնորդների ծագումը եւ հնչաբանական արժեքայնությունը

Շաբաթ, Նոյեմբերի 11th, 2017

Loading...

Յոթ հոլովի տեսությունը հիմնավորելու նոր մեթոդ*

Շաբաթ, Նոյեմբերի 11th, 2017

Loading...

17-18-րդ դդ. եկեղեցիների որմերին ագուցված խաչքարերը

Շաբաթ, Նոյեմբերի 11th, 2017

Loading...