Tag Archives: գրքի սոցիոմշակութային գործառույթներ

DOI: 10.57192/18291864-2026.1-238

ԱՐՏԱՇԵՍ ՏԵՐ ԽԱՉԱՏՈՒՐՅԱՆԻ ԳԻՏԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
Մաս առաջին։ Հայ գրքի ականավոր մատենագետը

Սույն հոդվածը հայ գրքի ու մամուլի պատմության ճանաչված հետազոտող Արտաշես Տեր-Խաչատուրյանի գիտական ժառանգության համակողմանի քննությանը նվիրված ծավալուն ուսումնասիրության առաջին մասն է։ Հետազոտության առանցքում է հեղինակի «Հայ գրքի մատենագիտական գործեր» աշխատությունը, որը լուրջ ներդրում է հայ տպագրական մշակույթի հետազոտության ասպարեզում։

Ողջ գիտակից կյանքը Բեյրութի ու Հալեպի գիտակրթական հաստատություններում անցկացրած Արտաշես Տեր-Խաչատուրյանը հայտնի էր որպես ուսուցիչ ու խմբագիր, բայց Հայաստանի ու արտերկրի հայագետների համար նա նախ և առաջ անառարկելի հեղինակություն էր հայ գրքի ու մամուլի պատմության ուսումնասիրության ասպարեզում։ Ուստի Տեր-Խաչատուրյանի աշխատություններն ամփոփող ծավալուն երկհատորյակի հրապարակումից հետո նրա գիտական ժառանգությունը մասնագիտորեն գնահատվելու ու արժևորվելու կարիք ունի։

Հոդվածի նպատակը հայ գրքի պատմության և գրքագիտության բնագավառներում Տեր-Խաչատուրյանի գիտական հետազոտությունների փաստագրական, կառուցվածքային և տեսամեթոդաբանական նշանակության քննությունն է՝ ժամանակակից հայագիտության և միջ-գիտակարգային խոսույթի շրջանակներում։ Իրականացվող հետազոտությունը հենված է համալիր մեթոդաբանական մոտեցման վրա, որ ենթադրում է աղբյուրագիտական քննություն, համադրական վերլուծություն, կառուցվածքային դիտարկում ու տեսական վերաիմաստավորում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն իրողությանը, որ Տեր-Խաչատուրյանի համար մատենագիտությունը ոչ թե օժանդակ գործիք էր, այլ գիտելիք կազմակերպելու ինքնուրույն համակարգ։

Հոդվածում բացահայտվում է Տեր-Խաչատուրյանի մեթոդաբանական դիրքորոշումը, որը հենված է փաստի առաջնայնության, ժամանակագրական ճշգրտության և գիտական անաչառության սկզբունքների վրա։ Այս մոտեցումը թույլ է տվել մատենագիտության առարկան վերածելու պատմամշակութային վերլուծության արդյունավետ գործիքի։ Տեր-Խաչատուրյանի ժառանգությունն իր ներսում կառուցված (իմպլիցիտ) տեսամեթոդաբանական համակարգ է, որը համադրելի է մշակութային հիշողության, գրքի պատմության և հանրային խոսույթի ժամանակակից տեսությունների հետ։ Նրա համար հայ գիրքը ազգային հիշողության նյութական կրիչ է, իսկ մատենագիտությունը՝ այդ հիշողության կազմակերպման և պահպանման մեխանիզմ։

Այս հաստատումները թույլ են տալիս եզրակացնելու, որ Տեր-Խաչատուրյանի մատենագիտական ժառանգությունը հայ գրքագիտության համար հիմնադիր-կարգավորող նշանակության համակարգ է, ուստի ոչ միայն արդիական է, այլև պահպանում է իր գործառնական արդյունավետությունը ժամանակակից հայագիտության համար՝ նոր սերնդին հնարավորություն տալով զարգացնելու ականավոր մատենագետի տեսական և մեթոդաբանական մոտեցումները։