Հոդվածում ուսումնասիրվում են հեքիաթի ժանրային առանձնահատկությունների և հետմոդեռնիստական հարացույցի աղերսները: Ժողովրդական հեքիաթի պոետիկան դիտարկվում է հետմոդեռնիստական աշխարհընկալման համատեքստում՝ հայկական հեքիաթանյութի զուգադիր վերլուծության հիման վրա:

Հոդվածում հիմնավորվում է, որ ավանդական հեքիաթի կանոնական կառուցվածքն ընդգրկում է քաոսի, խաղի և սիմուլյակրի տարրեր, որոնք անմիջականորեն արդիականանում են հետմոդեռնիստական խոսույթում: Հատուկ ուշադրություն է դարձվել հեքիաթային ժամանակատարածության (քրոնոտոպի) քննությանը, որի «անժամանակայնությունն» ու գծային ընթացքի խաթարումը դիտարկվում են հետմոդեռնիստական մասնատվածության (ֆրագմենտարության) և «հավերժական ներկայի» հայեցակարգի նախատիպեր:

Հետազոտության նպատակն է վերհանել այն կառուցվածքային և իմաստաբանական աղերսները, որոնք կապում են ավանդական ժանրը 17 Վէմ համահայկական հանդես, ԺԸ (ԻԴ) տարի, թիվ 1(93), հունվար-մարտ, 2026 ժամանակակից գրական խոսույթին: Առանձնացվում են որոշակի հասկացություններ (քաոս, սիմուլյակր, բազմամշակութայնություն, խաղ և այլն), որոնք դիտարկում են ժողովրդական հեքիաթի և հետմոդեռնիզմի միջև առկա տիպաբանական ընդհանրություններ:

Հոդվածում փորձ է արվել առաջին անգամ ուսումնասիրելու բանահյուսական ժանրերից հեքիաթի և ավանդաբար դրա հետ չկապվող «հետարդիականություն» երևույթի առնչությունները:

Հոդվածում առանձնակի ուշադրություն է դարձվում հերոսի կառուցալուծարման (դեկոնստրուկցիայի) խնդրին՝ ցույց տալով հեքիաթի արքետիպային կերպարի կերպարանափոխությունները հետմոդեռնիստական հատվածային (ֆրագմենտար) գիտակցության տիրույթում:

Հոդվածի արդիականությունը պայմանավորված է ուսումնասիրվող նյութի միջգիտակարգայնությամբ. այն վերլուծվել է գրականության տեսության, բանագիտության ու փիլիսոփայության միջև փոխադարձ կապերի և առնչությունների համատեքստում՝ համապատասխան մեթոդների կիրառությամբ:

Ուսումնասիրության փաստական հիմքը պատմական Հայաստանի տարբեր շրջաններից գրի առնված հայ ժողովրդական տպագիր հեքիաթներն են, որոնք ամփոփված են «Հայ ժողովրդական հեքիաթներ» ու «Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն» մատենաշարերում ու առանձին ժողովածուներում և հետմոդեռնիստական արձակի տիպաբանական պատկերը ներկայացնող հեղինակների ստեղծագործությունները:

Ուսումնասիրությունը կատարվել է մի քանի մեթոդների համադրությամբ: Կիրառվել են նկարագրական, համատեքստային, կառուցվածքաիմաստաբանական վերլուծության, պատմատիպաբանական, համադրական-վերլուծական և զուգադրական մեթոդները:

Հոդվածում դիտարկվում է «պատմություն», «ազգայնականություն» և «կայսրություն» հասկացութունների փոխհարաբերությունը: Ուշադրության կենտրոնում այն հարցն է, թե ի՞նչ պայմաններում և ի՞նչ սահմաններով է հնարավոր շարադրել «սեփական» պատմությունը։ Ելակետ ընդունելով այն գաղափարը, որ պատմությունը չեզոք կամ ինքնաբուխ իրողություն չէ, հոդվածում փաստարկվում է, որ ազգային պատմագրությունը ձևավորվում է ոչ միայն ինքնության ներքին պահանջից, այլև կայսերական և արդիական դաշտերի հետ շփումից։ Ազգայնականությունը մեկնաբանվում է ոչ թե որպես ազգայինի և քաղաքականի բնական համընկնում, այլ այդ համընկնման անհնարինության արտահայտություն, որտեղ ազգային ինքնությունը միաժամանակ և՛ դիմադրում է կայսրությանը, և՛ յուրացնում նրա հայացքն ու մեթոդները։ Հայոց պատմական փորձառության օրինակով հոդվածում վերլուծվում է, թե ինչպես է ազգային ինքնաընկալումը ձևավորվել կայսերական բազմաշերտ միջավայրում՝ կրոնական, համայնքային և իրավական պատկանելությունների խաչմերուկում, և ինչպես է 19-րդ դարում՝ արդիականացման համատեքստում, առաջացել ազգայինը սահմանելու հրամայականը։ Հետգաղութատիրության տեսության ներգրավմամբ բացահայտվում է, որ ազգային ինքնապատումը երբեք ամբողջությամբ չի ազատվում կայսերական ժառանգությունից, իսկ հետգաղութատիրական իրականությունը ոչ թե առաջարկում է վերջնական ինքնություն, այլ մատնանշում է դրա ճեղքերը, լռությունները և հակասությունները։ Վերլուծելով «ժողովրդական պատմության» և «ազգային ազատագրական պայքարի» սկզբունքները՝ հոդվածում ցույց է տրվում դրանց մեթոդաբանական սահմանափակումները, հատկապես այն հանգամանքը, որ քաղաքական սուբյեկտայնությունն ու ազատագրական պայքարի բնույթը հաճախ կախված են
արտաքին ճանաչումից։ Եզրակացվում է, որ ամբողջապես ինքնավար
պատմություն գրելու հավակնությունն առավելապես կողմնորոշիչ հորիզոն է, քան իրագործելի ծրագիր, իսկ պատմագրության հիմնական խնդիրը ոչ թե միասնական ազգային սյուժե կառուցելն է, այլ լռեցված փորձառությունների բացահայտումը և պատմական մտածողության ազատության պահպանումը՝ որպես քաղաքական գոյության նախապայման։

Հոդվածում հենվելով Միշել Ֆուկոյի «կյանքի կառավարում» հայեցակարգի և Հաննա Արենդտի «իրավունք ունենալու իրավունք» թեզի վրա՝ ներկայացվում է, թե ինչպես է մեր կյանքի պաշտպանությանը միտված անվտանգության պահանջը հաճախ վերածվում իրավունքների բացակայության և դրանց բացառման մեխանիզմի։ Ջ. Ագամբենի «արտակարգ դրության նորմալացման», Ռ. Էսպոզիտոյի «իմունիտետ»-ի գաղափարների և Բ.-Չ. Հանի «թափանցիկության հասարակության» վերլուծությունների միջոցով բացահայտվում է, որ ժամանակակից իշխանությունը գործում է ոչ միայն հարկադրանքի, այլև վախի ու կամավոր ինքնավերահսկողության միջոցով։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում թվային կենսաքաղաքականությանը, որտեղ տվյալները դառնում են քաղաքական ընդգրկման և բացառման հիմնական չափանիշ։

Հայկական փորձը COVID-19-ի ժամանակ՝ արտակարգ դրություն, ռազմական դրություն, միգրացիոն քաղաքականության անորոշություններ, առողջապահական անհավասարություն, ցույց է տալիս, որ նույնիսկ փոքր պետություններում անվտանգությունը կարող է արագ վերածվել ազատության սահմանափակման գործիքի։ Հոդվածում եզրակացվում է, որ կենսաքաղաքական պարադոքսը հաղթահարելու համար անհրաժեշտ է նոր անվտանգային մոդել՝ հիմնված փոխճանաչման, համընդհանուր ընդգրկման և թվային միջավայրի էթիկայի վրա։

Հոդվածում դիտարկվում է այն հարցադրումը, որ ազգային լեզուների ծագումը պայմանավորված է երեք էական գործոններով՝ բնությամբ կամ բնակլիմայական պայմաններով, որոնցում ապրել է տվյալ էթնոսը, մշակույթով և իմացությամբ: Այս համատեքստում դիտարկվում է աշխարհի լեզվական և հասկացութային պատկերների փոխկապակցվածությունն ու փոխպայմանավորվածությունը: Աշխարհի լեզվական պատկերը իրականության պատկերն է, տվյալ էթնիկ խմբի գիտակցությունը, որն արտացոլվում է լեզվի միջոցով, որի առանձին դրվագները դեռևս պահպանում են մարդկանց էմպիրիկ պատկերացումները աշխարհի ստեղծման մասին։ Աշխարհի պատկերը անընդհատ փոխվում է՝ արտացոլելով մարդկանց ճանաչողական և սոցիալական գործունեության արդյունքները։

Հոդվածում փորձ է արվում պատասխանել այն հարցին, թե ինչպես է մարդկանց մտքում ձևավորվում աշխարհի լեզվական պատկերը։ Բառը դիտարկվում է իր երկակի բնույթով, որը կախված է տվյալ լեզվի զարգացման պատմական ընթացքից, նրանով աշխարհի պատկերման ազգային և մշակութային առանձնահատկություններից։ Այն տարբերվում է լեզվից լեզու անցման իր հասկացողական միջուկով և լեզվական իմաստով։ Հասկացույթը ներառում է բազում բովանդակություններ՝ հասկացական, խոսքային, հուզական, մշակութային և այլն: Ահա թե ինչու լեզուները նույն հասկացության համար «նշանակում են» տարբեր բառեր, ուստի հասկացույթների միջլեզվական համադրությունը նպաստում է տարբեր ժողովուրդների հասկացական համակարգի բովանդակության մեջ ազգային և միջազգային բաղադրիչների ի հայտ գալուն: Աշխարհը «տեսնելն» ու «անվանելը» գտնվում են մտավորի և հոգևորի փոխհարաբերության ոլորտում։ Նման տեսական դիտարկումների համար հոդվածում քննվել են ժամանականիշ բառերը՝ հայերենի, ռուսերենի, անգլերենի, գերմաներենի և ֆրանսերենի հին ձևերում։

Եթե անդրադառնանք Մուսա Լեռան մասին գրքին, ապա կհասնենք մեդիումի և հիշողության թեմաներին։ Ցանկացած բան կարող է դառնալ մեդիում, սակայն դա չի նշանակում, որ դրա բովանդակությունը դառնում է կամայական։ Նշանների փոխկապակցված գոյության անթիվ հնարավորությունները սահմանափակվում են գործողության պահանջով, որը ընդհատում է այդ գործընթացը։ Համաստեղությունները (ըստ Վալտեր Բենյամինի) ձևավորում են մի շարք՝ դիտարկված հայկական ներքին հայացքի տեսանկյունից, որը խոստանում է նույնի հավերժական վերադարձը։

Երբ ամեն ինչ ունի նույն ազդեցությունը, առանձին իրադարձության ծագման հարցը դառնում է ուշագրավ։ Սակայն այդ ծագումը չպետք է փնտրել որպես բացարձակ սկիզբ։ Ավելի ճիշտ կլինի դիտարկել, որ յուրաքանչյուր իրադարձություն ունի իր ներհատուկ ծագումը, որը կարելի է հայտնաբերել անհատական մտածողության մեջ և դրա համախմբված նախադրյալներում։

Իրադարձության ծագման հարցը կարելի է դիտարկել Արցախի օրինակի միջոցով՝ հարցադրելով, թե ինչ արձագանք է (ըստ Վալտեր Բենյամինի ըմբռնման) առաջացնում Արցախի կորուստը Հայաստանի կառավարության քաղաքականության մեջ։ Այդ նպատակով նկարագրվում են մի շարք հիշողութենական ծեսեր և իրադարձություններ՝ ներկայացված որպես վերափոխման նշաններ այդ փոփոխությունների համատեքստում։ Հիշողության քաղաքականության ներկայիս փոփոխությունը վերլուծվում է համակարգային տեսության շրջանակում՝ դիտարկելով սոցիալական համակարգի հնարավոր ապակայունացման հնարավորությունները։

Կանտի իմացաբանությունը շարունակում է բանավեճերի տեղիք տալ. ընդ որում՝ վիճահարույց են մնում թե՛ այն հերքող, թե՛ հաստատող տեսությունները: Արդի նատուրալիզմը, օրինակ, մերժելով Կանտի ճանաչողության տեսությունը, թողնում է հարցեր, որոնց հիման վրա ժամանակակից որոշ փիլիսոփաներ, ինչպես, օրինակ՝ Թոմ Ռոքմորը, հերքում են հենց նատուրալիզմը՝ Կանտի իմացաբանությունը համարելով տակավին արդիական: