Author Archives: Admin

Հոդվածում ուսումնասիրվում են գրական արևելահայերենում, գերմաներենում և ռուսերենում գոյականների հոգնակի թվի կառուցվածքային և բովանդակային հարթություններում դրսևորվող ոճական իրացումները, ընդհանրություններն ու առանձնահատկությունները։ Երեք լեզուներին բնորոշ է հոգնակիի կազմության մասնիկավորման սկզբունքը՝ համակարգային և ոչ համակարգային հոգնակերտներով, որը կարող է ուղեկցվել հիմքի վերակազմավորմամբ, հնչյունափոխությամբ և շեշտի տեղափոխությամբ։ Եթե գրական արևելահայերենը բնութագրվում է հոգնակիի մասնիկավորման և հոլովական հարացույցի համեմատաբար միատարր կառուցվածքով, ապա գերմաներենն ու ռուսերենը ցուցաբերում են հոգնակիության ավելի բազմաձև կազմություն՝ թե՛ մասնիկավորման, թե՛ հոլովական հարացույցի տեսանկյունից։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ երեք լեզուներում էլ հոգնակի թվակարգը երբեմն ոչ միայն որպես քանակայնության արտահայտիչ է, այլև որպես համանունների իմաստատարբերակման միջոց և բովանդակային-ոճական նրբերանգների ցուցիչ՝ արտահայտելով հուզական սաստկացում և ժամանակային անորոշություն։ Այս դիտարկումները թույլ են տալիս հոգնակի թվակարգը մեկնաբանել ոչ միայն որպես պարզ քերականական կարգ, այլև ձևաբանական և իմաստաբանական բազմաշերտ համակարգ, որը, տարբեր կերպ իրացվելով նշված լեզուներում, դառնում է ոճական հնար և բառիմաստի ընդլայնման միջոց։

Հոդվածի համահեղինակ Տեր Բագրատ Ֆարիշյանը 1989-1993 թթ.. եղել է հայ միջնադարյան ճարտարապետության գլուխգործոց Գանձասարի վանքի հոգևոր հովիվը: Այդ ընթացքում նա իր օրագրում ընդօրինակել է վանական համալիրի գրեթե բոլոր վիմական արձանագրությունները: Դրանց մեջ մոտ յոթ տասնյակ վիմագրեր տարբեր պատճառներով տեղ չեն գտել նախորդ ուսումնասիրողների աշխատություններում։ Այս համեմատաբար նորահայտ արձանագրությունները համալրում են Գանձասարի վանքի հարուստ վիմագրական ժառանգությունը, ընդ որում, գոնե հրատարակված տարբերակով փրկվելով հավանական վանդալական ոչնչացումից:

Այս արձանագրությունները ոչ միայն կարևորագույն սկզբնաղբյուրներ են Գանձասարի նշանավոր վանքի, Հասան-Ջալալյան իշխանական տոհմի, այլև Հայոց պատմության համար:

Հրապարակումը նվիրված է հայ միջնադարյան Կիլիկյան շրջանի մանրանկարչության մեջ արքայական հանդերձի պատկերագրությանը, որը սույն վերլուծության շրջանակում դիտարկվում է որպես հայկական ազնվական միջավայրն արտացոլող ազգագրական նշանակություն ունեցող փաստական աղբյուր։ Հոդվածում անդրադարձ է կատարվում հագուստաձևերի նկարագրությանը, դրանց պատմական և խորհրդաբանական կողմերին:

Ուսումնասիրության նպատակն է ներկայացնել տերունական պատկերների աշխարհիկացված կերպարներում Կիլիկյան թագավորության արքայական հանդերձների տեսակները, բացահայտել դրանցում արտահայտված ազգային տարրերը, ինչպես նաև համեմատել դրանք արևմտյան և բյուզանդական պալատական հագուստաձևերի հետ:

Թեման արդիական է, քանի որ արքայական հանդերձների կառուցվածքի և հարդարման առանձնահատկությունների նոր դիտանկյունից մեկնաբանումը կարող է էական նշանակություն ունենալ Կիլիկիայի մշակույթի առավել խորքային ըմբռնման համար։ Հետազոտությունը կարող է ուղեցույց լինել հայ միջնադարյան մանրանկարչություն և ազգային հագուստ ուսումնասիրողների համար։

Սույն հոդվածը հայ գրքի ու մամուլի պատմության ճանաչված հետազոտող Արտաշես Տեր-Խաչատուրյանի գիտական ժառանգության համակողմանի քննությանը նվիրված ծավալուն ուսումնասիրության առաջին մասն է։ Հետազոտության առանցքում է հեղինակի «Հայ գրքի մատենագիտական գործեր» աշխատությունը, որը լուրջ ներդրում է հայ տպագրական մշակույթի հետազոտության ասպարեզում։

Ողջ գիտակից կյանքը Բեյրութի ու Հալեպի գիտակրթական հաստատություններում անցկացրած Արտաշես Տեր-Խաչատուրյանը հայտնի էր որպես ուսուցիչ ու խմբագիր, բայց Հայաստանի ու արտերկրի հայագետների համար նա նախ և առաջ անառարկելի հեղինակություն էր հայ գրքի ու մամուլի պատմության ուսումնասիրության ասպարեզում։ Ուստի Տեր-Խաչատուրյանի աշխատություններն ամփոփող ծավալուն երկհատորյակի հրապարակումից հետո նրա գիտական ժառանգությունը մասնագիտորեն գնահատվելու ու արժևորվելու կարիք ունի։

Հոդվածի նպատակը հայ գրքի պատմության և գրքագիտության բնագավառներում Տեր-Խաչատուրյանի գիտական հետազոտությունների փաստագրական, կառուցվածքային և տեսամեթոդաբանական նշանակության քննությունն է՝ ժամանակակից հայագիտության և միջ-գիտակարգային խոսույթի շրջանակներում։ Իրականացվող հետազոտությունը հենված է համալիր մեթոդաբանական մոտեցման վրա, որ ենթադրում է աղբյուրագիտական քննություն, համադրական վերլուծություն, կառուցվածքային դիտարկում ու տեսական վերաիմաստավորում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն իրողությանը, որ Տեր-Խաչատուրյանի համար մատենագիտությունը ոչ թե օժանդակ գործիք էր, այլ գիտելիք կազմակերպելու ինքնուրույն համակարգ։

Հոդվածում բացահայտվում է Տեր-Խաչատուրյանի մեթոդաբանական դիրքորոշումը, որը հենված է փաստի առաջնայնության, ժամանակագրական ճշգրտության և գիտական անաչառության սկզբունքների վրա։ Այս մոտեցումը թույլ է տվել մատենագիտության առարկան վերածելու պատմամշակութային վերլուծության արդյունավետ գործիքի։ Տեր-Խաչատուրյանի ժառանգությունն իր ներսում կառուցված (իմպլիցիտ) տեսամեթոդաբանական համակարգ է, որը համադրելի է մշակութային հիշողության, գրքի պատմության և հանրային խոսույթի ժամանակակից տեսությունների հետ։ Նրա համար հայ գիրքը ազգային հիշողության նյութական կրիչ է, իսկ մատենագիտությունը՝ այդ հիշողության կազմակերպման և պահպանման մեխանիզմ։

Այս հաստատումները թույլ են տալիս եզրակացնելու, որ Տեր-Խաչատուրյանի մատենագիտական ժառանգությունը հայ գրքագիտության համար հիմնադիր-կարգավորող նշանակության համակարգ է, ուստի ոչ միայն արդիական է, այլև պահպանում է իր գործառնական արդյունավետությունը ժամանակակից հայագիտության համար՝ նոր սերնդին հնարավորություն տալով զարգացնելու ականավոր մատենագետի տեսական և մեթոդաբանական մոտեցումները։

Սույն աշխատանքում ուսումնասիրվում է լեզվական միավորի իմաստային կարգավիճակի փոփոխությունը կապակցված խոսքում: Դիտարկումները ոչ միայն լեզվաբանական, այլև լեզվափիլիսոփայական և երևութաբանական (ֆենոմենոլոգիական) հարթություններում են։ Հոդվածի ելակետն այն դրույթն է, որ իմաստը օբյեկտիվ իրականության մեջ նախապես տրված հատկություն չէ, այլ ձևավորվում է սուբյեկտի ճանաչողական գործունեության ընթացքում և կազմակերպվում լեզվի միջոցով։

Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ բառը մեկուսացած վիճակում հարաբերականորեն ինքնուրույն անվանողական միավոր է՝ կապված իրականության առանձին բաղադրիչների հետ։ Սակայն կապակցված խոսքում այդ ինքնուրույնությունը խաթարվում է․ բառի իմաստը կորցնում է տեղայնացած բնույթը և ենթարկվում է կառուցվածքային վերաձևավորման։ Այն դադարում է ինքնաբավ իմաստակիր լինելուց և վերածվում է հարաբերությունների համակարգ ներգրավված տարրի։

Զուգահեռաբար տեղի է ունենում իմաստի այլ բաշխում, որի շնորհիվ՝ սպասարկու միավորները, որոնք անկախ վիճակում հստակ իմաստ չեն կրում, ստանձնում են խոսքի իմաստային կազմակերպման առանցքային դեր։ Այս երկակի գործընթացը հանգեցնում է իմաստի անհամաչափ բաշխման և խախտում է իմաստի և դրա կրողների միջև ենթադրվող համապատասխանությունը։

Հոդվածում այս երևույթը մեկնաբանվում է իբրև լեզվական աբսուրդ՝ իր խիստ իմաստով, այսինքն՝ իմաստի վերագրման տրամաբանական կառուցվածքի խզում։ Երևութաբանության տեսանկյունից այն փորձառություն է, որտեղ իմաստը ներկայանում է առանց կայուն տեղայնացման՝ շարժական և հարաբերականորեն բաշխված երևույթ։

Հիմնավորվում է, որ լեզուն իրականության պարզ արտացոլման համակարգ չէ։ Այն ինքնուրույն կառուցողական դաշտ է, որտեղ իմաստը ձևավորվում է ոչ թե առանձին միավորների ներսում, այլ դրանց միջև հարաբերությունների զարգացող կազմակերպման միջոցով։

Հոդվածում քննվում են ձիերի գեղարվեստական կերպարները Լև Տոլստոյի (1828-1910) «Խոլստոմեր» վիպակում և Հրանտ Մաթևոսյանի (1935-2002) «Ալխո» պատմվածքում: Ուսումնասիրության նպատակն է համեմատել երկու ստեղծագործություններում պատկերված ձիերի կերպարները և բացահայտել դրանց նմանություններն ու առանձնահատկությունները: Նմանությունները բխում են Մաթևոսյանի ստեղծագործության վրա Տոլստոյի գրական ավանդույթի թողած ազդեցությունից, ինչպես նաև ռուս և հայ գրողների աշխարհայացքային հարազատությունից: Հոդվածի արդիականությունը պայմանավորված է միջմշակութային կապերի և փոխազդեցությունների ուսումնասիրության կարևորությամբ:

Լև Տոլստոյի և Հրանտ Մաթևոսյանի «ձիերի պատմությունների» վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Մաթևոսյանի «Ալխոն» իր բնութագրերով շատ հարազատ է Տոլստոյի «Խոլստոմերին»: Համեմատությունը բացահայտում է այս ստեղծագործությունների և դրանց գլխավոր հերոսների միջև եղած զգալի ընդհանրություններ՝ չնայած մի շարք էական յուրահատկություններին: Որպես ձիու անհատականացման ձևակերպումներ՝ Մաթևոսյանի «ձիությունը» և Տոլստոյի «ձիու զգացողությունը» գեղարվեստական հոմանիշներ են: Ձիու էությունը մարմնավորելու համար հեղինակները կիրառում են նույնականացման մեթոդը. Տոլստոյը նույնանում է Խոլստոմերի, Մաթևոսյանը՝ Ալխոյի հետ: Սա ձիուն «ներսից» նայելու նրանց ցանկության հետևանքն է:

Կենդանական թեմաների նկատմամբ Մաթևոսյանի ու Տոլստոյի ուշադրությունը և մասնավորապես ձիերի կերպարների ստեղծման ընթացքը բացատրվում են անձնական, գրական-պատմական, գաղափարական, գեղարվեստական և հոգեբանական գործոններով: Առավել մեծ ուշադրություն է դարձվել երկու գրվածքների ստեղծագործական պատմությանը, Խոլստոմեր և Ալխո ձիերի իրական նախատիպերին, գեղարվեստականացած ձիերի արտաքինին, նրանց աշխատանքին, ուրիշ ձիերի և մարդկանց հետ ունեցած հարաբերություններին և ձիերի վախճանին։ Հոդվածը գրված է համեմատական և հոգեբանական գրականագիտության մեթոդների համադրությամբ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվել կենդանիների հոգեբանության և ներքին աշխարհի՝ «ձիություն» երևույթի բացահայտմանը։ Գեղարվեստական բնագրերից բացի՝ օգտագործվել են նաև Տոլստոյի ու Մաթևոսյանի լրացուցիչ պարզաբանումները, տոլստոյագիտության և մաթևոսյանագիտության մեջ տեղ գտած օժանդակ նյութերը։

Արդի հայ արձակում աստվածաշնչյան ինտերտեքստը՝ որպես արժեքային ճգնաժամի արտահայտության ձև և մշակութային հիշողության կրող, բավականին կենսունակ է և դրսևորվում է աստվածաշնչյան կերպարների և նարատիվների դեկոնստրուկցիայի միջոցով։ Գրականագիտական ուսումնասիրություններում աստվածաշնչյան ինտերտեքստի այս գործառույթը սերտորեն առնչվում է վախճանաբանական մտածողությանը՝ էսխատոլոգիային (անգլ. eschatology), քանի որ վերջինս հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու ոչ միայն պատմության կամ աշխարհի վերջի գաղափարին, այլև իմաստային համակարգերի քայքայմանը, հավատքի ճգնաժամին և արժեհամակարգային փոփոխություններին։ Այդ իմաստով վախճանաբանությունը արդի գրականության մեջ դադարում է զուտ դոգմատիկ կամ աստվածաբանական հասկացություն լինելուց. այն վերածվում է տեքստային մետաֆորիկ գործիքի, որի միջոցով արտահայտվում են ժամանակակից աշխարհի և մարդու արժեհամակարգային փոփոխությունները։

Այս առումով ուշագրավ է Արփի Ոսկանյանի արձակը, որում աստվածաշնչյան ինտերտեքստը մշակութային նարատիվի կրողն է, որը ենթարկվում է քննության, խեղաթյուրման, երբեմն՝ ծաղրական վերարժևորման։ Աստվածաշունչը ոչ թե սրբազան հեղինակություն է, այլ կոլեկտիվ հիշողության կաղապար, որի միջոցով ցուցադրվում են ժամանակակից կյանքում առկա փոփոխություններն ու աղավաղումները։

Սույն հոդվածը վերլուծում է խորհրդահայ պատմագրության մեջ պավլիկյան և թոնդրակյան շարժումների ներկայացումը դասակարգային պայքարի դիտանկյունից։ Եթե նախախորհրդային շրջանի հետազոտություններն այս շարժումները քննում էին հիմնականում կրոնադավանաբանական համատեքստում, ապա խորհրդահայ պատմագրությունը մարքսիստական գաղափարախոսության և պատմական մատերիալիզմի հենքով վերաիմաստավորեց դրանք որպես կրոնական քողի ներքո սոցիալական պայքարի դրսևորումներ։ Հենվելով XVI դարի Ռեֆորմացիայի և Գերմանիայում Գյուղացիական պատերազմի՝ Էնգելսի մեկնաբանությունների վրա՝ խորհրդահայ հեղինակները միջնադարյան հայկական իրականությանը վերագրեցին մարքսիստական պատմագրության այնպիսի առանցքային հասկացություններ, ինչպիսիք են դասային հակասությունը, սոցիալական ուտոպիզմը և գյուղացիական ընդվզումները։ Պավլիկյան և թոնդրակյան շարժումները «կրոնազերծվեցին»՝ ի սպաս ժամանակի գաղափարախոսական հրամայականի։

Հոդվածում վերլուծվում են այս պնդումների տեսական և փաստական հիմքերը՝ ընդգծելով կիրառված անաքրոնիստական եզրութաբանությունը և բացահայտելով պավլիկյան ու թոնդրակյան շարժումները մարքսիստական պատմագրության կաղապարով դիտարկելու սահմանափակումները։

Ցեղասպանության պայմաններում զոհի և դահճի առճակատումը դուրս է գալիս ֆիզիկական բնաջնջմանն ուղղված պարզ գործողությունների սահմաններից՝ վերածվելով անհաշտ գոյաբանական պայքարի։ 1915-1918 թթ.․ դրա ականատեսը դարձած «Մշակ» և «Տաճար» պարբերականների ներհակ դիրքորոշումների համեմատական քննություն է ներկա հրապարակումը, որում բախվում են երկու հակադիր մոտեցումներ. եթե Թիֆլիսի հայ մամուլը լուսարձակում էր ոճրագործի քաղաքական պատասխանատվությունը, ապա պոլսահայ հարթակում տիրապետող էր դառնում ինքնամեղադրման վտանգավոր միտումը։ Հոդվածում Կ. Յասպերսի և Պ. Ռիկյորի հայեցակարգերով հիմնավորվում է, որ զոհի կողմից սեփական «մեղքի» արհեստական ընդունումը մի կողմից՝ բացարձակ ճնշման, իսկ մյուս կողմից՝ սուբյեկտայնության փոշիացման հետևանք է։ Այս գործընթացը, որի առանձին դրսևորումները արձանագրվում են նաև մեր օրերում, կարելի է բնորոշել ցեղասպանության շարունակական արարք։ Նրա նպատակն է զրկել զոհին ինքնապաշտպանության բարոյական իրավունքից և լեգիտիմացնել դահճի գործողությունները։

Հոդվածում ուսումնասիրվում են հեքիաթի ժանրային առանձնահատկությունների և հետմոդեռնիստական հարացույցի աղերսները: Ժողովրդական հեքիաթի պոետիկան դիտարկվում է հետմոդեռնիստական աշխարհընկալման համատեքստում՝ հայկական հեքիաթանյութի զուգադիր վերլուծության հիման վրա:

Հոդվածում հիմնավորվում է, որ ավանդական հեքիաթի կանոնական կառուցվածքն ընդգրկում է քաոսի, խաղի և սիմուլյակրի տարրեր, որոնք անմիջականորեն արդիականանում են հետմոդեռնիստական խոսույթում: Հատուկ ուշադրություն է դարձվել հեքիաթային ժամանակատարածության (քրոնոտոպի) քննությանը, որի «անժամանակայնությունն» ու գծային ընթացքի խաթարումը դիտարկվում են հետմոդեռնիստական մասնատվածության (ֆրագմենտարության) և «հավերժական ներկայի» հայեցակարգի նախատիպեր:

Հետազոտության նպատակն է վերհանել այն կառուցվածքային և իմաստաբանական աղերսները, որոնք կապում են ավանդական ժանրը 17 Վէմ համահայկական հանդես, ԺԸ (ԻԴ) տարի, թիվ 1(93), հունվար-մարտ, 2026 ժամանակակից գրական խոսույթին: Առանձնացվում են որոշակի հասկացություններ (քաոս, սիմուլյակր, բազմամշակութայնություն, խաղ և այլն), որոնք դիտարկում են ժողովրդական հեքիաթի և հետմոդեռնիզմի միջև առկա տիպաբանական ընդհանրություններ:

Հոդվածում փորձ է արվել առաջին անգամ ուսումնասիրելու բանահյուսական ժանրերից հեքիաթի և ավանդաբար դրա հետ չկապվող «հետարդիականություն» երևույթի առնչությունները:

Հոդվածում առանձնակի ուշադրություն է դարձվում հերոսի կառուցալուծարման (դեկոնստրուկցիայի) խնդրին՝ ցույց տալով հեքիաթի արքետիպային կերպարի կերպարանափոխությունները հետմոդեռնիստական հատվածային (ֆրագմենտար) գիտակցության տիրույթում:

Հոդվածի արդիականությունը պայմանավորված է ուսումնասիրվող նյութի միջգիտակարգայնությամբ. այն վերլուծվել է գրականության տեսության, բանագիտության ու փիլիսոփայության միջև փոխադարձ կապերի և առնչությունների համատեքստում՝ համապատասխան մեթոդների կիրառությամբ:

Ուսումնասիրության փաստական հիմքը պատմական Հայաստանի տարբեր շրջաններից գրի առնված հայ ժողովրդական տպագիր հեքիաթներն են, որոնք ամփոփված են «Հայ ժողովրդական հեքիաթներ» ու «Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն» մատենաշարերում ու առանձին ժողովածուներում և հետմոդեռնիստական արձակի տիպաբանական պատկերը ներկայացնող հեղինակների ստեղծագործությունները:

Ուսումնասիրությունը կատարվել է մի քանի մեթոդների համադրությամբ: Կիրառվել են նկարագրական, համատեքստային, կառուցվածքաիմաստաբանական վերլուծության, պատմատիպաբանական, համադրական-վերլուծական և զուգադրական մեթոդները: