Author Archives: Admin

Հայկական վաղհելլենիստական արվեստի ուշագրավ նմուշ է եղել մարմարե քանդակազարդ սալը, որը մեզ չի հասել, բայց առկա է նրա լուսանկարը։ Այն կեղծիք չէ․ նրա պատկերների պաշտամունքային և գաղափարախոսական հենքը բխում է Զևս-Արամազդի՝ որպես Հայոց գերագույն աստծու և թագավորող ընտանիքի հովանավորի ըմբռնումից։ Պատկերաքանդակի կենտրոնական կերպարը՝ ցլագլուխը, խորհրդանշում է Զևս-Արամազդին՝ որպես Ամպրոպի և Արևի աստված։ Մարմարե սալի պատկերներն ունեն սիմետրիայի առանցք, որից ձախ՝ թագուհի մայրն է՝ դուստրերով, իսկ աջ՝ երկարամորուք հայրը (հավանաբար՝ քրմապետը)՝ որդիներով։ Ձախ կողմինները բարձրացրել են ձախ ձեռքերը, աջ կողմինները՝ աջ ձեռքերը։ Ձախ կողմում պատկերված թագուհին նվիրաբերում է հնգյակ կազմող փունջ (5-ը Ամպրոպի աստծու խորհրդապաշտական թիվն է), իսկ աջ կողմում պատկերված տղամարդը՝ եռյակ կազմող փունջ (3-ը Արևի աստծու խորհրդապաշտական թիվն է)։ Ձախ կողմում մոր հետ պատկերված դուստրերը երեքն են, աջ կողմում հոր հետ պատկերված որդիները ևս երեքն են։ Դրանք համապատասխան են դրված Հայկ աստծու զավակների՝ աստղեր դարձած թվին, որոնցից՝ դուստրերը Հայկի (Կշիռ) համաստեղության առաջին մեծության աստղերն են, իսկ որդիները՝ երկրորդ մեծության։

Մարմարե պատկերաքանդակը, մեր կարծիքով, նաև պատմական սկզբնաղբյուր է և արտացոլում է մ․թ․ա․ 3-րդ դարի կեսին Մեծ Հայքում տեղի ունեցած պատմական իրադարձությունները՝ Երվանդունի արքայադուստրն ամուսնացել էր Հայոց քրմապետի հետ և լույս աշխարհ բերել (ըստ Մովսես Խորենացու՝ ապօրինի խառնակությամբ) ապագա թագավոր Երվանդ Վերջինին (մոտ մ․թ․ա․ 222-201թթ․) և Երվազ քրմապետին։ Հոր հետ պատկերված տղաներից ավագը ապագա թագավորն էր (ավագ որդին էր թագաժառանգ լինում), իսկ կրտսերը՝ երկար վարսերովը՝ ապագա քրմապետը։ Մարմարե պատկերաքանդակը հաստատում է Մովսես Խորենացու պնդումը Երվանդ Վերջինի՝ հայրական գծով բուն արքայատոհմից (Երվանդունի, ըստ Խորենացու՝ Արշակունի) չլինելու վերաբերյալ։ Նա մայրական գծով էր Երվանդունի։

Անանուն պատմիչը (Սեբեոս) իր բերած Հայոց արքայացանկում Երվանդ Վերջինի հորն Արշակ է կոչում։ Բայց իրականում սա եղել է ոչ թե նրա հայրը, այլ մորական պապը՝ Երվանդունի տոհմից։ Բանն այն է, որ հնում ընդունված չէր մորը ներառել տոհմացանկում, նրան փոխարի նելու էր մորը տոհմակից տղամարդը։

Այն, որ ոչ թե Արտաշես I-ն է մոր կողմից Երվանդունի եղել, այլ Երվանդ Վերջինը, հաստատվում է նաև Արտաշես I-ի (մ․թ․ա․ 189-160 թթ․) Երվանդական արամեագիր տոհմանվան միջոցով։ Ընդ որում նույն տոհմանվան զուտ հայերեն Երվանդեան տարբերակով է հայտնի եղել նաև նրա թոռը՝ Տիգրան II Մեծը (մ․թ․ա․ 95-55 թթ․)։ Այս տոհմանունների և Երուանդ/Արուանդ արքայանվան հիմքում հնդեվրոպական ծագումով *peruṇt- (-հ․-ե. *per- «խփել», «հարվածել») նախաձևն է։

Հոդվածում դիտարկվում է «պատմություն», «ազգայնականություն» և «կայսրություն» հասկացութունների փոխհարաբերությունը: Ուշադրության կենտրոնում այն հարցն է, թե ի՞նչ պայմաններում և ի՞նչ սահմաններով է հնարավոր շարադրել «սեփական» պատմությունը։ Ելակետ ընդունելով այն գաղափարը, որ պատմությունը չեզոք կամ ինքնաբուխ իրողություն չէ, հոդվածում փաստարկվում է, որ ազգային պատմագրությունը ձևավորվում է ոչ միայն ինքնության ներքին պահանջից, այլև կայսերական և արդիական դաշտերի հետ շփումից։ Ազգայնականությունը մեկնաբանվում է ոչ թե որպես ազգայինի և քաղաքականի բնական համընկնում, այլ այդ համընկնման անհնարինության արտահայտություն, որտեղ ազգային ինքնությունը միաժամանակ և՛ դիմադրում է կայսրությանը, և՛ յուրացնում նրա հայացքն ու մեթոդները։ Հայոց պատմական փորձառության օրինակով հոդվածում վերլուծվում է, թե ինչպես է ազգային ինքնաընկալումը ձևավորվել կայսերական բազմաշերտ միջավայրում՝ կրոնական, համայնքային և իրավական պատկանելությունների խաչմերուկում, և ինչպես է 19-րդ դարում՝ արդիականացման համատեքստում, առաջացել ազգայինը սահմանելու հրամայականը։ Հետգաղութատիրության տեսության ներգրավմամբ բացահայտվում է, որ ազգային ինքնապատումը երբեք ամբողջությամբ չի ազատվում կայսերական ժառանգությունից, իսկ հետգաղութատիրական իրականությունը ոչ թե առաջարկում է վերջնական ինքնություն, այլ մատնանշում է դրա ճեղքերը, լռությունները և հակասությունները։ Վերլուծելով «ժողովրդական պատմության» և «ազգային ազատագրական պայքարի» սկզբունքները՝ հոդվածում ցույց է տրվում դրանց մեթոդաբանական սահմանափակումները, հատկապես այն հանգամանքը, որ քաղաքական սուբյեկտայնությունն ու ազատագրական պայքարի բնույթը հաճախ կախված են
արտաքին ճանաչումից։ Եզրակացվում է, որ ամբողջապես ինքնավար
պատմություն գրելու հավակնությունն առավելապես կողմնորոշիչ հորիզոն է, քան իրագործելի ծրագիր, իսկ պատմագրության հիմնական խնդիրը ոչ թե միասնական ազգային սյուժե կառուցելն է, այլ լռեցված փորձառությունների բացահայտումը և պատմական մտածողության ազատության պահպանումը՝ որպես քաղաքական գոյության նախապայման։

Հրապարակումը նվիրված է «Իրական Հայաստանի գաղափարախոսություն» նախագծի բովանդակային քննութանը։ Իրականացվում է փաստաթղթում առկա «իրական Հայաստան» ու «պատմական Հայաստան» հասկացությունների նշանային համակարգերի (սեմիոտիկայի) ու սեմանտիկ բովանդակության քննությունը։ Ցույց է տրվում, որ հայոց անկախ պետականության վերականգնումից հետո «իրական Հայաստան» հասկացությունը մեզանում պարզ կրկնաբանություն է դարձել։ Ավելին՝ պատմական Հայաստանի ֆիզիկապես գոյություն չունենալու պատճառով դրանք հնարավոր չէ համեմատել համաժամանակյա (սինքրոնիկ) հարթութան վրա, իսկ տարաժամանակյա (դիաքրոնիկ) մոտեցումով անցյալի ու ներկայի գիտական ընկալումները ոչ թե հակադրվում, այլ լրացնում են մեկը մյուսին։ Ուստի այս հասկացությունների միջև հակադրություն ստեղծելու փորձերը գիտական հիմք չունեն, իսկ քաղաքական առումով 1990-ականների ՀՀՇ-ական «նորամուծությունների» թույլ «շորշոփն» են հիշեցնում։ Մինչդեռ՝ եթե 1990-ականներին նման հնարքներն ինչ-որ առումով կարելի էր հասկանալ որպես խորհրդային դարաշրջանի հետ համեմատության փորձեր, ապա այժմ դրանք վերածվում
են իմացաբանական նիհիլիզմի։ Որովհետև չըմբռնելով անգամ իրենց կողմից կիրառվող հասկացությունների իմաստը՝ «իրական Հայաստան» կրկնաբանության հեղինակները գործի են դրել մի սովորական ամբոխահաճ (պոպուլիստական) հնարք՝ հայ ազգի անցյալը ներկայից արհեստականորեն տարանջատելու համար։

Ուստի մեր հասարակությանն ու քաղաքական ուժերին Հայոց պետականության պատմության վերաբերյալ տարրական գիտելիքներ մատուցելու նպատակով, «Վէմ»-ի խմբագրականը համառոտ անդրադարձ է կատարել նոր ժամանակների հայոց առաջին պետական այրերի պատմական փորձին՝ ոչ թե Հայաստանում, այլ «Իրական Հայաստանի գաղափարախոսություն» նախագծում առկա կոգնիտիվ փակուղիների հաղթահարման համար։

Ավելին՝ հաշվի առնելով տարածաշրջանային զարգացումների արագացման փաստը, «Վէմ»-ի խմբագրականի մեջ համոզմունք է հայտնվում, որ մեզանում պետականության բացակայության պայմաններում ստեղծված «իրական Հայաստան» հասկացության միջոցով գործի դրվող մակերեսային փորձարարություններն առաջիկայում կորցնելու են իրենց ռազմավարական հեռանկարները։ Ներկա փլուզվող աշխարհակարգում բացառվում է Խորհրդային Հայաստանը հիշեցնող ևս մեկ հայկական ռեզերվացիայի ձևավորումը՝ այս անգամ էլ Մեծ Թուրանին սպասարկելու նպատակով։ Որովհետև «Իրական Հայաստանի գաղափարախոսության» միջոցով ռեզերվացիաների հերթափոխը սպասարկելու քաղաքական նպատակադրումը հակասում է գլոբալ խաղացողների միջնաժամկետ ծրագրերին։

«Լենին-Աթաթուրք» նոր գործարքը բացառող ԱՄՆ դիրքերի ամրապնդումը ու Ռուսաստանի նահանջի նշանները արտաքուստ թուրք-ամերիկյան կոնսենսուսի առկայության տպավորություն են ստեղծել։ Մինչդեռ մեր շուրջը
ծավալվող գլոբալ խաղի խորքում ոչ թե ամերիկա-ռուսական դիմակայությունն է, այլ Չինաստանի հզորացումը սանձելու նպատակադրումը։ Ուստի Մեծ Թուրանի ծրագիրը գործարկելու սպառնալիքը Ռուսատանին զրկում է ԱՄՆ-ի ու Չինաստանի միջև խուսանավելու հնարավորությունից։ Նրա առջև հստակորեն ուրվագծվող հետխորհրդային ողջ հարավը կորցնելու և ապա՝ «ներքին թուրքերի» հետ պատերազմելու գոյաբանական սպառնալիքի կան խումը այժմ հնարավոր է միայն ողջ Արևմուտքի հետ քաղաքական երկխոսության վերականգնման միջոցով։

Ուստի «Իրական Հայաստանի գաղափարախոսություն» ոչ գրագետ նախագծի միջոցով Հայաստանը ռեզերվացիաների հերթափոխի փորձադաշտ դարձնելու անթաքույց նպատակադրումը գործելու է միայն ժամանակի կարճ տևողության ծիրում։

Ավետիք Իսահակյանի առաջին ժողովածուն՝ «Երգեր ու վէրքեր»-ը (1898), միանգամից ջերմ ընդունելություն գտավ ինչպես ընթերցող հանրության, այնպես էլ գրական շրջանակներում։ Գրաքննադատությունը հատկապես բարձր գնահատեց Իսահակյանի պոեզիայի ժողովրդական տարերքը, ազգային և համամարդկային հույզերի ինքնատիպ միահյուսումը։ Առաջին ժողովածուն դարձավ այն հիմնաքարը, որի վրա ձևավորվեցին Իսահակյանի ուրույն ոճն ու բանաստեղծական մտածողությունը, նրա քնարական հերոսի էական գծերը։

Ձգտելով հաղթահարել ռոմանտիկական պոեզիայի պաթետիկ ու դատողական հայրենասիրությունը՝ XIX դարավերջի հայ բանաստեղծությունը բացահայտ անցում ատարեց դեպի բուն ժողովրդական տարերքը, ազգային ոգին և մտածողությունը՝ բանաստեղծության զարգացումը տանելով նոր հունով։ Իսահակյանի «Երգեր ու վէրքեր»-ը այդ միտումի ակնհայտ դրսևորումներից էր։ Հայ ժողովրդական պոեզիայի տարերքն այդտեղ իր արտահայտությունը գտավ ոչ միայն մոտիվների, տրամադրությունների, բանաստեղծական պատկերների, այլև տաղաչափական ձևերի յուրացման և ընդօրինակման մեջ։

Իսահակյանի վաղ շրջանի պոեզիայի վրա մեծագույն ազդեցություն է թողել նաև Շիրակի ժողովրդական բանահյուսությունը, որին նա առնչվել էր դեռ մանկուց։ XIX դարի երկրորդ կեսին Շիրակի բանահյուսական նմուշների հավաքման և հրատարակման առաջին փորձերին Իսահակյանը նույնպես, անշուշտ, ծանոթ է եղել և ազդվել դրանցից։ Հոդվածում առաջին անգամ քննվում է Իսահակյանի առաջին ժողովածուի տաղաչափական ձևերի կապը ժողովրդական պոեզիայի հետ՝ կատարելով մի շարք գործերի զուգադրական համեմատություն։ Այսպես, հայտնի է, որ ժողովրդական երգերին ու խաղիկներին բնորոշ են հակիրճությունը, կարճ տողերն ու փոքր անդամները. Իսահակյանի առաջին ժողովածուում նույնպես գերակշռում են կարճ չափերը՝ 8 և 7-վանկանի տողերի զուգորդմամբ (բանաստեղծությունների գրեթե 70 տոկոսը)։ Այս չափը Իսահակյանի առաջին երկու տասնամյակների պոեզիայի նախընտրած ձևն էր և դարձավ երգչի յուրօրինակ այցեքարտը։

Ներկայացվող հոդվածում անդրադարձ է կատարվում Ավ․ Իսահակյանի՝ 20-րդ դարի առաջին տասնամյակներում օգտագործած խորհրդանիշներին, որոնք յուրովի ընդհանրացնում էին ինչպես հայ ժողովրդի ֆիզիկական գոյության պահպանման, այնպես էլ ազգային և մշակութային կացության բարելավման խնդիրները, ներկայացնում համազգային արժեքների (հայրենի հող, լեզու, անձնվեր հերոսներ) պահպանման ձևերն ու ուղիները, որոնք արտահայտվում էին չարին դիմակայելու, և պայքարի գաղափարներով։

Վերոհիշյալ ելակետով էլ Ավ․ Իսահակյանը գրել է մի շարք ստեղծագործություններ, որոնց մեջ հատկապես աչքի են ընկնում «Ազգային երգը», «Ժողովրդի քնարը», «Հայրենի հողը» և այլ գործեր։ Դրանցում հայրենասիրության և հայասիրության կոնկրետ օրինակներ են պատկերվում։

Թվում է, թե պատմությունն իբրև գիտություն ճանաչելու անհրաժեշտությունը նոր փաստարկման կարիք չունի, բայց ներկայումս մեր շուրջը տեղի ունեցող սրընթաց զարգացումները ստիպում են ևս մեկ անգամ անդրադառնալ այս հարցին։

Ժամանակին պատմության՝ գիտություն լինելը կասկածի տակ դնող գիտնականները հիմնվում էին այն իրողության վրա, որ մարդկային կամքի ու բանականության միջոցով կերտվող պատմության տիրույթում չեն գործում բնագիտութանը բնորոշ օրենքները և անգամ հիմնական օրինաչափութունները։ Այստեղ բացի խիստ ընդհանուր օրինաչափություններից, գործում է սոսկ սովորույթի ուժը: Սակայն եթե, պատմության այս յուրահատկության պատճառով նրանից դժվար է արտածել օրենքներ, դա դեռ չի նշանակում, որ պատմությունը գիտություն չէ: Ավելին, երբ 19-րդ դարի պոզիտիվիստական փիլիսոփայությունը (Օ. Կոնտ, Հ. Սպենսեր և ուրիշներ) փորձեց պատմությունը մեկնաբանել բնագիտության օրենքներով, նման ակնհայտ գռեհկացումը քիչ անց խիստ քննադատության ենթարկվեց Բադենյան նորկանտական դպրոցի, իսկ 20-րդ դարում՝ «Աննալների» դպրոցի կողմից:

Այդ ամենից ակնհայտ դարձավ, որ պատմությունը նույնպես իրական է, ինչպես բնությունը, սակայն այն մեր մտածողության մեջ է: Ուստի եթե բնության ու բնագիտության մեջ գործում են մշտակայուն օրենքներ, ապա պատմության մեջ ամենից առաջ գործում է մարդկային միտքն ու կամքը, որ պակասում է բնության մեջ:

Բայց ողջ խնդիրը նրանում է, որ սուբեկտիվ գործոնը պատմության ասպարեզից տեղափոխվել է նաև պատմագիտության մեջ։

Ներկայումս ողջ աշխարհում ծավալվող քաոսային զարգացումների ֆոնին ագրեսիվ նպատակներ հետապնդող երկրների ու ժողովուրդների ներկայացուցիչների շրջանում ուժեղանում է պատմագիտությունը կեղծարարության գործիքից՝ քաղաքական քարոզչության զենքի վերածելու մտայնությունը։ Չունենալով գիտականորեն ապացուցված պատմական անցյալ, մեր հարևանները արդեն դիմում են գիտնականներ և ամբողջ գիտահետազոտական ինստիտուտներ վարձելու ու նրանց զանգվածային կեղծարարութունները էլեկտրոնային լայն քարոզչության առարկա դարձնելու մարտավարությանը։ Ուստի ներկա հրապարակման մեջ համակողմանի քննադատության ենթարկելով ադրբեջանական «պատմաբանների» քարոզչական գործելակերպը՝ մենք այն դիտարկում ենք որպես պատմական գիտությաննն ուղղված նոր մարտահրավեր:

Ավետիք Իսահակյանի բազմաժանր արձակում ուրույն տեղ զբաղեցնող «Համբերանքի չիբուխը» պատմվածքում հատկապես ակնառու է Վարպետի գեղարվեստական արձակին առհասարակ բնորոշ կարևորագույն հատկանիշը՝ պատմողական և քնարական տարրերի միասնությունը՝ ներքին քնարականությունը։

Պատմվածքն ունի ինքնատիպ կոմպոզիցիա. գրված է իբրև քնարական վերհուշ, պատմողի հոգում արթնացող պատկերների շարք, իսկ մուտքի և ավարտի փոխադարձ կապով ստեղծվում է կառուցվածքային մի յուրօրինակ ձև, որը կարելի է անվանել կոմպոզիցիոն օղակ։ Ուշագրավը նաև համբերանքի չիբուխի այլաբանական պատկերն է, որը դարձել է ստեղծագործության վերնագիրը և արտահայտում է հեղինակային մտահղացման էությունը։

Գրողի հետ չնույնացող և նրա ստեղծագործական երևակայության ծնունդ պատմողը՝ հեղինակային խոսքի պայմանական կրողը, իր անունից է ներկայացնում պատմությունը. նա գործողությունների վերհիշողն է և դեպքերը շարադրում է առաջին դեմքով։ Այդ ընթացքում միաժամանակ բացահայտվում են պատմողի անհատական հույզերը, ընկալումները, տպավորություններն ու եզրահանգումները։

«Համբերանքի չիբուխ»-ի գլխավոր հերոսը թեև պատկերվում է իրադարձությունների կենտրոնում, սակայն դրանք բացվում են զրույցի ընթացքում՝ իբրև վերհուշ և կյանքի փիլիսոփայական իմաստավորում։ Բացի այդ՝ պատումը հագեցած չէ գործողություններով. հերոսն իր կենսափորձով և բարոյախոսությամբ է կշռադատում ու գնահատում կյանքի իրողությունները։ Ասել է թե՝ նա ինչ-որ չափով թե՛ գործողությունն առաջ տանող և թե՛ միաժամանակ դեպքերն իմաստավորող կերպար է։ Պատումի այդ ձևը գեղարվեստական ինքնատիպ մտահղացում է, որը դիպաշարային բուն դիպվածին հաղորդում է կյանքի լայն շառավիղ ու փիլիսոփայական խորք։

«Համբերանքի չիբուխ»-ի պատումի յուրահատկություններից են նաև պատմողի կարծես մշուշված վերհուշն ու արձակը չափածոյին հնարավորինս մոտեցնող պատկերավորման յուրահատուկ գծերը՝ մետաֆորիկ մտածողությունն ու քնարականությունը, ռիթմը և կառուցիկությունը։

Սույն հոդվածն ուսումնասիրում է փաստաբանների եզրափակիչ ելույթները «Սև կարապ» դատական գործի (2024 թ.) մասին։ Դրանք վերաբերում են նախկին բալետի պարուհի Էշլի Բենեֆիլդին, որ սպանել էր իր ամուսնուն՝ Դուգլաս Բենեֆիլդին` իր արարքը համարելով ինքնապաշտպանություն: Դիսկուրսի ուսումնասիրությունը ներառում է մեղադրող Սյուզան Օ’Դոնելի եզրափակիչ ելույթը, որ ներկայացնում էր պետությունը և դատապարտում մեղադրյալին՝ վերոնշյալ գործողությունը համարելով սպանություն, որը պետք է ապացուցվի առանց որևէ հիմնավոր կասկածի:

Պաշտպանական կողմը ներկայացնում էր փաստաբան Նիլ Թեյլորը: Նա փորձում էր պաշտպանել մեղադրյալին՝ նրա արարքը դիտարկելով որպես ինքնապաշտպանություն: Այս իրավական դիսկուրսն ուսումնասիրվում է որակական վերլուծության միջոցով, որն իրականացվում է հռետորական-ոճական դիսկուրսի վերլուծության մեթոդով և լրացվում է հեղինակի կողմից կրկնությունների, ուղիղ խոսքի և հռետորական հարցերի քանակական դիտարկումներով, որոնք հաշվարկվում և համեմատվում են ուսումնասիրվող խոսքային նմուշներում։

Հոդվածը նվիրված է հայ միջնադարյան գրիչ, մանրանկարիչ, ճարտարապետ և քանդակագործ Մոմիկի կյանքի ու ստեղծագործության ուսումնասիրությանը։ Վարպետի կենսագրության վերականգնումը հենված է ձեռագրերում պահպանված հիշատակարանների, եկեղեցիների ու տապանաքարերի արձանագրությունների վրա՝ սկսած նրա անվան առաջին հիշատակությունից (1283–1284 թթ.), մինչև նրա 1333 թ. հիշատակի խաչքարը։

Հոդվածի երկրորդ բաժնում քննարկվում են Մոմիկի կյանքի առանձին դրվագները՝ նոր մեկնաբանություններով և մի շարք հիպոթեզներով։ Այսպես` 1287 թ. Թեղենյաց վանքում գրիչ Դավթի մի ձեռագրում Մոմիկի հիշատակությունը հնարավորություն է տալիս ենթադրելու, թե՛ ձեռագրի հնարավոր թալանը, և թե՛ վարպետի գերեվարությունը։ Մենք չենք բացառում Մոմիկին առևանգելու հավանականությունը: Այս ենթադրությունը բխում է այն փաստից, որ հայ քարագործ վարպետները միջնադարում մեծ համբավ են ունեցել և աշխատել են նաև մահմեդական իշխողների համար։ Նմանատիպ օրինակ է Մոմիկի ժամանակակից ճարտարապետ Շահիկը, որը կառուցել է մահմեդական դամբարաններ Խաչեն-Դորբաթլիում և Երևանում։

Հոդվածում դիտարկվում է նաև Մոմիկի 1331 թ. հիշատակարանում (Եյլի համալսարան, Arm. 3) առկա կենսագրական անհամապատասխանությունների խնդիրը։ Այդ հիշատակարանում վարպետը հայտնում է, որ աչքերի հիվանդության պատճառով չի կարողացել ավարտել ձեռագիրը։ Տարածված է գիտական այն կարծիքը, թե Մոմիկի տեսողությունը մասնակիորեն կորել էր, որի հետևանքով նա թողել էր մանրանկարչությունը և զբաղվել քանդակագործությամբ ու ճարտարապետությամբ։ Սակայն նման մեկնաբանությունը մեզ հիմնավոր չի թվում, քանի որ Մոմիկի խաչքարերին բնորոշ քանդակագործական նուրբ աշխատանքը աչքերի նույնքան լարում էր պահանջում, որքան մանրանկարչությունը։ Հավանական է, որ Մոմիկը հիվանդ է եղել աչքի շաղկապենու վարակիչ հիվանդությամբ (տրախոմա), որը տարածված էր միջնադարյան Հայաստանում։ Սա առավել հավանական է դառնում, եթե հաշվի առնենք, որ նա քարագործ վարպետ էր, և աշխատանքի ընթացքում փոշին կարող էր լրջորեն վնասել նրա աչքերը։ Այս համատեքստում մենք առաջարկում ենք հիշատակարանի նոր ընթերցում, որտեղ գործածված «սակաւ ամաց» արտահայտությունը նպատակահարմար է հասկանալ ոչ թե «մի քանի տարի անց», այլ՝ «որոշ ժամանակ» կամ «ամիսներ անց» իմաստով։ Իսկ 1331 թվականը վերաբերում է ոչ թե վարպետի տեսողության վերականգնմանը, այլ միայն հիշատակարանի գրության տարեթվին։

Հոդվածում ներկայացվում են XIX դարի երկրորդ կեսի ռուսական հրատարակություններում ընդգրկված ուսումնասիրությունները, հոդվածները, հաղորդումները և այլ նյութերը, որոնք վերաբերում կամ առնչվում են Արցախի կամ նրա առանձին բնակավայրերի ազգագրությանը: Հատկապես կարևորվում են «Всемирный путешественник», «Запис ки Кавказского отдела императорского русского географического общества» «Кавказский календарь», «Известия Кавказского отдела Императорского Русско го географического общества» «Материалы для изучения экономического быта государственных крестьян Закавказского края», «Материалы для устройства казенных летних и зимних пастбищ и для изучения скотоводства на Кавказе», «Медицинский сборник», «Сборник материалов для описания местностей и пле мен Кавказа», «Труды Кавказской шелководственной станции», «Русский инвалид» հանդեսներում հրապարակված նյութերը, որոնք արժեքավոր տեղեկություններ են տալիս նշված ժամանակաշրջանի Արցախի տարբեր գավառների ու գյուղերի, ինչպես նաև Շուշի քաղաքի բնակչության թվի և էթնիկ կազմի, երկրագործության, անասնապահության, մետաքսագործության, գինեգործության, օղեգործության, առևտրի, զանազան արհեստների, ժողովրդական բժշկության, սրբավայրերի, հնությունների, եկեղեցիների, վանքերի, լեռների, գետերի, բուսական ու կենդանական աշխարհի, աշխարհագրական դիրքի, կլիմայի, տարազի, ժողովրդական տոների, ընտանեկան կյանքի, հասարակական դատի ու պատժամիջոցների, տների կառուցվածքի, թաղամասերի, դավանանքի, ամուսնության և հարսանիքի հետ կապված ծիսակատարությունների, սովորությունների, հավատալիքների և նախապաշարմունքների, սննդակարգի, ժողովրդական խաղատեսակների և այլ երևույթների մասին: Առանձին ենթաբաժիններով ներկայացվում են նաև Արցախի բանահյուսության և բարբառի վերաբերյալ հրատարակված նյութերը: