Սոյն յօդուածը նպատակ ունի վերհանելու յետխորհրդային երկրներում պանթիւրքիզմի գաղափարախօսութեան ու քաղաքական շարժման ծաւալման արդի միտումները՝ նրա ինքնատիպ ներկայացուցիչներից մէկի՝ Սաբիրզեան Բադրետդինի (Sabirzyan Badretdin, Sabirjan Badretdinov) հրապարակումների ուսումնասիրութեան միջոցով։

Նրա հրապարակումները բացայայտում են 21-րդ դարում յետ-խորհրդային երկրներում տարածուող պանթիւրքական գաղափարների տեսական հիմնաւորումներն ու նոր մօտեցումներով հին նպատակներին հասնելու քողարկուած մարտավարութիւնները։ «Ազատութիւն» ռադիոկայանում երկար տարիներ Սաբիրզեան Բադրետդինի զբաղեցրած պաշտօնը նրան լայն հնարաւորութիւններ է ընձեռել պանթիւրքական գաղափարների տարածման համար։

Ներկայ հրապարակումը Սաբիրզեան Բադրետդինի գաղափարների ամբողջական ուսումնասիրութեան փորձ է, որի հիմքը մամուլում հրատարակուած նրա մի քանի այլ յօդուածներն են։

Հովսեփ Օրբելու բանագիտական գործունեությունը, մասնավորապես հայկական հերոսական էպոսի ուսումնասիրությունը, բավականին մանրամասն գնահատության է արժանացել մասնագիտական գրականության մեջ: Սույն հոդվածում քննվում է Հ. Օրբելու «Միջնադարյան Հայաստանի առակները» վերնագրով հայագիտական ուսումնասիրությունը՝ բնագրերով, որը պատշաճորեն չի լուսաբանվել մասնագիտական
շրջանակներում:

«Միջնադարյան Հայաստանի առակները» աշխատության մեջ Հ.Օրբելին Մխիթար Գոշի, Վարդան Այգեկցու և Ողոմպիոսի առակների միջոցով բացահայտում է դարաշրջանի բարոյաիրավական, սոցիալ-տնտեսական, պատմամշակութային իրողությունները: Օրբելու «Միջնադարյան Հայաստանի առակները» ժողովածուի նյութը սերտորեն առնչվում է ժողովրդական բանահյուսությանը և ունի բանագիտական մեծ արժեք: Հեղինակը հայկական առակները քննել է ըստ Նիկողայոս Մառի կազմած առակների բանագիտական նշացանկի:

Գիրքն ունի այբբենական և սկզբնաղբյուրների մատենագիտական ցանկեր, ծանոթագրություններ, որտեղ տեղեկություններ և բացատրություններ են տրվում առակների ժանրային տիպաբանության, սոցիալական ուղղվածության, թեմաների և սյուժեների տարածվածության վերաբերյալ:

Հ. Օրբելու դիտարկումները Մ. Գոշի, Վ. Այգեկցու և Ողոմպիոսի առակներում արտացոլված միջնադարյան Հայաստանի (նաև Կովկասի) XII-XIII դդ. հասարակական և մշակութային կյանքի վերաբերյալ մեծապես նպաստել են բանագիտական բազում խնդիրների բացահայտմանը:

Հետազոտությունն ուսումնասիրում է կրթության դերը՝ հասարակության տեխնոլոգիական, տնտեսական և մշակութային փոխակերպումներով պայմանավորված։ Այն անդրադառնում է ավանդական կրթական համակարգերի և արագ փոփոխվող աշխարհի պահանջների միջև առկա անհամապատասխանությանը՝ շեշտելով քննադատական մտածողության և ստեղծագործականության զարգացման կարևորությունը։ Միջառարկայական մեթոդաբանության շրջանակում վերլուծվում է կրթության էվոլյուցիան՝ փիլիսոփայական, մշակութային և սոցիոլոգիական տեսանկյուններից՝ առանձնացնելով ժամանակակից միտումները, ինչպիսիք են տեխնոլոգիական առաջընթացը, անհատականացված ուսուցումը և նախագծային մոտեցումները։

Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ կրթությունը զգալի դեր ունի սոցիալական շարժունության, նորարարության և գլոբալ գիտակցության ձևավորման մեջ։ Ընդգծվում է կրթական քաղաքականությունների վերանայման անհրաժեշտությունը, հատկապես Հայաստանում, որպեսզի ապահովվի դրանց արդիականությունն ու որակը գլոբալ համատեքստում։ Շեշտվում է մշակութային արժեքները, շարունակական ուսուցումը խրախուսող, անհատներին՝ դինամիկ աշխատաշուկայի պահանջներին պատրաաստող համապարփակ կրթական մոդելի կարևորությունը։

ՈՒսումնասիրությունը եզրակացնում է, որ կրթական համակարգը պետք է վերափոխվի անհատական և հասարակական բարեկեցությունը խթանող ճկուն ու նորարարական կառույցի։ Ժամանակակից մարտահրավերներին արձագանքելով և նոր մեթոդաբանություններն ընդունելով՝ կրթությունը կարող է արդյունավետորեն զորացնել ապագա սերունդներին՝ հաղթահարել և լուծել բարդ գլոբալ խնդիրները։

Նոր աշխարհակարգի հաստատմամբ անհրաժեշտություն է առաջանում վերանայելու հանրային քաղաքականության ժողովրդավարացման հիմնախնդիրները՝ կանխարգելելու ժամանակակից քաղաքական տուրբուլենտության մարտահրավերներն ու անորոշությունները։ Ժամանակակից քաղաքական զարգացման (բաշխման, շարժունակության, մասնակցության, ինքնության, լեգիտիմության) ճգնաժամերով պայմանավորված անորոշությունների խաղային և ցանցային բնույթը թելադրում է ուսումնասիրել դելիբերատիվ հաղորդակցության դերը՝ որպես Հայաստանի քաղաքական համակարգի ժողովրդավարացման որակի բարձրացման միջոց։ Սա Հայաստանում դելիբերատիվ և մասնակցային ժողովրդավարության զուգամիտման անհրաժեշտությունը որպես պետական իշխանություն/կառավարություն-քաղաքացիական հասարակություն երկխոսության ապահովման, ինչպես նաև ռազմավարական մտածողությամբ պատասխանատու գործունեության միջոց ներկայացնելու հիմք է:

Ավելին, Հայաստանի Հանրապետությունում նման մոտեցման արդյունքում պոլիարխիկ էլիտայի և քաղաքացու ինստիտուտի զարգացման պայման է ներքին և արտաքին տուրբուլենտ մարտահրավերների կանխարգելումը՝ քաղաքական համակարգի էվոլյուցիոն արդիականացման մեխանիզմների մշակմամբ։ Սա թույլ կտա հրաժարվելու ժողովրդավարական անցումային գործընթացում մարգինալ պոպուլիստական մասնակցություն ենթադրող հեղափոխական մեխանիզմներից և շեշտադրելու «անցումից համախմբում» գործընթացը՝ էվոլյուցիոն արդիականացման ռազմավարական նպատակադրմամբ։

Հիմնական նպատակն է Հայաստանում դելիբերատիվ և մասնակցային ժողովրդավարության իրական զուգամիտման միջոցով հանրային շահը դիտարկել որպես պոլիարխիկ էլիտայի գործունեության հիմք և նվազեցնել ՏՀ (տեղեկատվական-հաղորդակցական) մանիպուլյացիաները։ Միևնույն ժամանակ, հանրային գիտակցության մեջ մարգինալացումն ու օտարումը կանխարգելելու համար հիմնավորվել է ժողովրդավարական քաղաքական և քաղաքացիական մշակույթների միջոցով քաղաքացիների կայուն սոցիալականացման անհրաժեշտությունը։ Հետազոտության տեսական և գործնական նշանակությունը քաղաքական համակարգի էվոլյուցիոն արդիականացման լուսաբանումն է՝ դելիբերատիվ հաղորդակցությունը որպես հանրային քաղաքականության ժողովրդավարացման պայման հիմնավորմամբ։

Հետազոտության մեջ կատարված ընդհանրացումները կարող են ներառվել Հայաստանում «անցումից համախմբում» ժողովրդավարության զարգացմանն ուղղված ծրագրերում և պետական կառավարում-քաղաքացիական հասարակություն հարաբերությունների ապահովման ռազմավարական քաղաքականության մշակման մեջ։

Հետազոտության արդյունքները կարող են նպաստել ՀՀ պետական իշխանությունների և քաղաքացիական հասարակության կառույցների հարաբերությունների օպտիմալացմանը։

Թվայնացման համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ սոցիալական պաշտպանության համակարգերի թվային փոխակերպումը լուրջ առաջընթաց է հանրային ծառայությունների մատուցման բարելավման տեսանկյունից, ինչը մեծապես պայմանավորված է տեխնոլոգիական առաջընթացով, ինչպես նաև արդյունավետության, հասանելիության ու թափանցիկության նկատմամբ մեծացող հանրային պահանջով: Պետական կառավարման համակարգերը առավել լայնորեն են կիրառում թվային գործիքները՝ ծառայությունների մատուցման գործընթացը պարզեցնելու նպատակով․ այնուամենայնիվ, անցումը թվայնացման, որը մեծապես արագացավ COVID-19 համաճարակի հետևանքով, առաջացրել է այնպիսի մարտահրավերներ, ինչպիսիք են անձնական տվյալների պաշտպանության խախտումները, բացառումը և քաղաքատնտեսական խոչընդոտները:

Սույն հոդվածը ուղղված է վերոնշյալ միտումների մանրամասն վերլուծությանը` ուշադրության կենտրոնում ունենալով Հայաստանի Հանրապետության միասնական սոցիալական ծառայության (ՄՍԾ) թվայնացմանը առնչվող հիմնահարցերը: Չնայած թվային փոխակերպման հստակ առավելություններին՝ սոցիալական ծառայությունների ամբողջական թվայնացումը դեռևս մարտահրավեր է զարգացող երկրների համար, իսկ առկա ոլորտային ուսումնասիրությունները ամբողջապես չեն բացահայտում այդ երևույթի բազմակողմանի ազդեցությունները: Այս հոդվածն անդրադառնում է այդ բացին՝ ընդգծելով և՛ առավելությունները, ինչպիսիք են բարձրացված արդյունավետությունն ու հասանելիությունը, և՛ մարտահրավերները, ներառյալ՝ թվային բացառման և տվյալների պաշտպանության խախտումների վտանգները:

Հոդվածի արդիականությունը պայմանավորված է նրա համապարփակ մոտեցմամբ՝ համակցելով թվային փոխակերպման միջազգային միտումները ՄՍԾ-ի թվայնացման հրամայականների հետ: Այն վերհանում է թվայնացման գործընթացի հաջողությունը պայմանավորող գործոնները, ինչպիսիք են իրավական բարեփոխումները, թվային գրագիտության բարձրացումը և ենթակառուցվածքների բարելավումը, որոնք պետք է ուղենիշ ծառայեն քաղաքականություն մշակողների և կիրարկողների համար: