Սույն հոդվածը վերլուծում է խորհրդահայ պատմագրության մեջ պավլիկյան և թոնդրակյան շարժումների ներկայացումը դասակարգային պայքարի դիտանկյունից։ Եթե նախախորհրդային շրջանի հետազոտություններն այս շարժումները քննում էին հիմնականում կրոնադավանաբանական համատեքստում, ապա խորհրդահայ պատմագրությունը մարքսիստական գաղափարախոսության և պատմական մատերիալիզմի հենքով վերաիմաստավորեց դրանք որպես կրոնական քողի ներքո սոցիալական պայքարի դրսևորումներ։ Հենվելով XVI դարի Ռեֆորմացիայի և Գերմանիայում Գյուղացիական պատերազմի՝ Էնգելսի մեկնաբանությունների վրա՝ խորհրդահայ հեղինակները միջնադարյան հայկական իրականությանը վերագրեցին մարքսիստական պատմագրության այնպիսի առանցքային հասկացություններ, ինչպիսիք են դասային հակասությունը, սոցիալական ուտոպիզմը և գյուղացիական ընդվզումները։ Պավլիկյան և թոնդրակյան շարժումները «կրոնազերծվեցին»՝ ի սպաս ժամանակի գաղափարախոսական հրամայականի։
Հոդվածում վերլուծվում են այս պնդումների տեսական և փաստական հիմքերը՝ ընդգծելով կիրառված անաքրոնիստական եզրութաբանությունը և բացահայտելով պավլիկյան ու թոնդրակյան շարժումները մարքսիստական պատմագրության կաղապարով դիտարկելու սահմանափակումները։