Tag Archives: անավարտ ձեռագիր

ՄՈՄԻԿԻ ԿՅԱՆՔՆ ՈՒ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ՝
(ըստ հիշատակարանների և արձանագրությունների)

Հոդվածը նվիրված է հայ միջնադարյան գրիչ, մանրանկարիչ, ճարտարապետ և քանդակագործ Մոմիկի կյանքի ու ստեղծագործության ուսումնասիրությանը։ Վարպետի կենսագրության վերականգնումը հենված է ձեռագրերում պահպանված հիշատակարանների, եկեղեցիների ու տապանաքարերի արձանագրությունների վրա՝ սկսած նրա անվան առաջին հիշատակությունից (1283–1284 թթ.), մինչև նրա 1333 թ. հիշատակի խաչքարը։

Հոդվածի երկրորդ բաժնում քննարկվում են Մոմիկի կյանքի առանձին դրվագները՝ նոր մեկնաբանություններով և մի շարք հիպոթեզներով։ Այսպես` 1287 թ. Թեղենյաց վանքում գրիչ Դավթի մի ձեռագրում Մոմիկի հիշատակությունը հնարավորություն է տալիս ենթադրելու, թե՛ ձեռագրի հնարավոր թալանը, և թե՛ վարպետի գերեվարությունը։ Մենք չենք բացառում Մոմիկին առևանգելու հավանականությունը: Այս ենթադրությունը բխում է այն փաստից, որ հայ քարագործ վարպետները միջնադարում մեծ համբավ են ունեցել և աշխատել են նաև մահմեդական իշխողների համար։ Նմանատիպ օրինակ է Մոմիկի ժամանակակից ճարտարապետ Շահիկը, որը կառուցել է մահմեդական դամբարաններ Խաչեն-Դորբաթլիում և Երևանում։

Հոդվածում դիտարկվում է նաև Մոմիկի 1331 թ. հիշատակարանում (Եյլի համալսարան, Arm. 3) առկա կենսագրական անհամապատասխանությունների խնդիրը։ Այդ հիշատակարանում վարպետը հայտնում է, որ աչքերի հիվանդության պատճառով չի կարողացել ավարտել ձեռագիրը։ Տարածված է գիտական այն կարծիքը, թե Մոմիկի տեսողությունը մասնակիորեն կորել էր, որի հետևանքով նա թողել էր մանրանկարչությունը և զբաղվել քանդակագործությամբ ու ճարտարապետությամբ։ Սակայն նման մեկնաբանությունը մեզ հիմնավոր չի թվում, քանի որ Մոմիկի խաչքարերին բնորոշ քանդակագործական նուրբ աշխատանքը աչքերի նույնքան լարում էր պահանջում, որքան մանրանկարչությունը։ Հավանական է, որ Մոմիկը հիվանդ է եղել աչքի շաղկապենու վարակիչ հիվանդությամբ (տրախոմա), որը տարածված էր միջնադարյան Հայաստանում։ Սա առավել հավանական է դառնում, եթե հաշվի առնենք, որ նա քարագործ վարպետ էր, և աշխատանքի ընթացքում փոշին կարող էր լրջորեն վնասել նրա աչքերը։ Այս համատեքստում մենք առաջարկում ենք հիշատակարանի նոր ընթերցում, որտեղ գործածված «սակաւ ամաց» արտահայտությունը նպատակահարմար է հասկանալ ոչ թե «մի քանի տարի անց», այլ՝ «որոշ ժամանակ» կամ «ամիսներ անց» իմաստով։ Իսկ 1331 թվականը վերաբերում է ոչ թե վարպետի տեսողության վերականգնմանը, այլ միայն հիշատակարանի գրության տարեթվին։