Category Archives: ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ

ԱԶԴ — ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄԱՐԴՈՒ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԱՐԴՈՒ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ Որպես դարաշրջանի հիմնական հակասություն

Տն­տե­սա­կան կամ քա­ղա­քա­կան որ­ևէ նա­խա­գիծ շրջա­դար­ձա­յին վե­րա­փո­խութ­յուն­նե­րի նե­րուժ կա­րող է ու­նե­նալ որ­ևէ երկ­րի հա­մար, ե­թե առ­կա ի­րո­ղութ­յուն­նե­րի վեր­լու­ծութ­յան հի­ման վրա բա­ցա­հայ­տում է ա­ռա­ջըն­թա­ցը խո­չըն­դո­տող խոր­քա­յին պատ­ճառ­նե­րը և­ ա­ռա­ջար­կում դրանց հաղ­թա­հար­ման կոնկ­րետ ու­ղի­ներ: Բայց դա հնա­րա­վոր է միայն այն դեպ­քում, ե­թե պա­տաս­խա­նա­տու պե­տա­կան գոր­ծիչ­ներն ու հաս­տա­տութ­յուն­նե­րը դեմ­քով շրջվեն դե­պի երկ­րի զար­գաց­ման հա­մար սկզբուն­քա­յին նշա­նա­կութ­յուն ու­նե­ցող, ուս­տիև գի­տա­կան ի­մաս­տա­վո­րում պա­հան­ջող հար­ցե­րը և դ­րանք դարձ­նեն քննար­կում­նե­րի գլխա­վոր թե­ման։ Ներ­կա­յումս մենք ևս­ ու­նենք մեր երկ­րի ա­ռա­ջըն­թա­ցը խո­չըն­դո­տող խոր­քա­յին պատ­ճառ­նե­րին և դ­րանց հաղ­թա­հար­ման ու­ղի­նե­րին վե­րա­բե­րող հար­ցե­րը ներ­քին քա­ղա­քա­կան խո­սույ­թի օ­րա­կարգ բե­րե­լու խնդիր:

1991 թվականից ի վեր, երբ խորհր­դա­յին սո­ցիա­լիզ­մից ան­ցում կա­տա­րե­ցինք կա­պի­տա­լիզ­մի այն տա­րա­տե­սա­կին, ո­րին մաս­նա­գետ­նե­րը տվել են վայ­րի կա­պի­տա­լիզմ ան­վա­նու­մը, ա­զա­տա­կան տնտե­սութ­յան՝ դրսից ներ­մուծ­ված տե­սա­կի վեր­լու­ծութ­յան ու գնա­հատ­ման հար­ցե­րը մեզանում հա­մա­ռո­րեն շրջանց­վել են: Կ­րա­վո­րա­կան կեց­վածք են ըն­դու­նել նաև գի­տա­կան շրջա­նակ­նե­րը, ո­րոնք խնդի­րը չեն դարձ­րել գի­տա­կան հե­տա­զո­տութ­յան նյութ և չեն կա­րո­ղա­ցել կա­ռու­ցո­ղա­կան գի­տա­կան ընդ­դի­մութ­յուն դառ­նալ իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի հա­մար։ Մինչ այդ աշ­խարհն ար­դեն իսկ գի­տեր շու­կա­յա­կան տնտե­սութ­յան հա­ջող­ված մո­դել­ներ՝ սո­ցիա­լա­կան կողմ­նո­րոշ­ման շու­կա­յա­կան տնտե­սու­թան արևմ­տա­գեր­մա­նա­կան մո­դե­լը, ընդ­հա­նուր բա­րօ­րութ­յան հա­սա­րա­կութ­յուն ա­նունն ստա­ցած շու­կա­յա­կան տնտե­սութ­յան տար­բե­րա­կը և­ այլն: Այն հար­ցը, թե ճի՞շտ էր արդ­յոք կա­պի­տա­լիզ­մի բազ­մա­թիվ տար­բե­րակ­նե­րի մեջ հօ­գուտ նրա վայ­րի տե­սա­կի մեր կա­տա­րած ընտ­րութ­յու­նը, մեր գի­տութ­յա­նը չհու­շե­ցին ան­կա­խութ­յան եր­կու-ե­րեք տար­վա ըն­թաց­քում ՀԽՍՀ-ում ստեղ­ծած հզոր արդ­յու­նա­բե­րա­կան հա­մա­լի­րի ջար­դո­տու­մը, երկ­րի հայտն­վե­լը տնտե­սա­կան անկ­ման ու աղ­քա­տութ­յան ան­դուն­դի հա­տա­կում և նույ­նիսկ բնա­թափ­ման բնույթ ստա­ցած ար­տա­գաղ­թը: Դ­րանց գի­տա­կան վեր­լու­ծութ­յան ու ի­մաս­տա­վոր­ման խն­դիր­ներն ընդ­հան­րա­պես մնա­ցին չգի­տակց­ված ու նաև չպա­հանջ­ված: Ան­ցած ու­ղու ի­մաս­տա­վոր­մա­նը, նրա քննա­կան վեր­լու­ծութ­յա­նը մեզ չմղե­ցին նաև հա­ջոր­դա­կան ընտ­րութ­յուն­նե­րին ու­ղեկ­ցող քա­ղա­քա­կան ցնցում­նե­րը, երբ թվում էր, թե բե­կում­նա­յին այդ պա­հե­րին մեր ձա­խո­ղում­նե­րի պատ­ճառ­նե­րի փնտրտու­քը պետք է դառ­նար ներ­քին քա­ղա­քա­կան խո­սույ­թի ա­ռար­կա:

Այս­պես թե այն­պես հետ­խորհր­դա­յին շատ երկր­նե­րի հետ ՀՀ ա­ռաջ­նորդ­նե­րը բռնե­ցին նոր հա­սա­րա­կարգ կա­ռու­ցե­լու ու­ղին «­Մեր­ժի՜ր սո­ցիա­լիզ­մը» կար­գա­խո­սով: Ն­կա­տենք, որ ի­րենց սպա­ռած, ա­ռա­ջըն­թա­ցը խո­չըն­դո­տող ե­րևույթ­նե­րի մեր­ժու­մը (բա­ցա­սու­մը) հա­սա­րա­կա­կան կյան­քի բնա­կան ու­ղե­կիցն է: Կա­ռա­վար­վող, այլ ոչ թե սո­ցիա­լա­կան տա­րերք­ին թողն­ված գոր­ծըն­թաց­նե­րում այդ մեր­ժու­մը (բա­ցա­սու­մը), որ­պես կա­նոն, կա­տար­վում է նախա­պես մշակ­ված որ­ևէ սո­ցիալ-քա­ղա­քա­կան նա­խագ­ծի ի­րա­գործ­ման հա­մար: Դա հնի կա­ռու­ցո­ղա­կան մերժ­ման մշա­կույթն է: Մեր դեպ­քում ան­ցու­մա­յին  գոր­ծըն­թա­ցի սկիզ­բը դրած քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րը գա­ղա­փար չու­նեին ո՜չ ինք­նա­հո­սի թողն­ված անց­ման վերջ­նարդ­յունք­նե­րի, ո՜չ էլ դրան ու­ղեկ­ցող վտանգ­նե­րի հաղ­թա­հար­ման ու­ղի­նե­րի մա­սին:

Նույնն է վի­ճակը նաև այ­սօր: Ա­վան­դույ­թի ուժ է ձեռք բե­րում քա­ղա­քա­կան մի մշա­կույթ, ո­րին կար­ծես հա­կա­ցուց­ված է մերժ­վող հնի և­ որ­դեգր­վող նո­րի (քա­ղա­քա­կան նոր ու­ղեգ­ծի) տե­սա­կան ի­մաս­տա­վո­րու­մը: Հա­սա­րա­կար­գա­յին  ի­րո­ղութ­յուն­նե­րի խոր­քա­յին վեր­լու­ծութ­յու­նից զուրկ և­ այդ ի­մաս­տով դեպի ա­պա­գա­ն չկողմ­նո­րոշ­ված նման քա­ղա­քա­կան մշա­կույ­թը կա­րե­լի է ան­վա­նել դեստ­րուկ­տիվ (ա­պա­կա­ռու­ցո­ղա­կան) մերժ­ման քա­ղա­քա­կան մշա­կույթ: Այ­սօր մեր ներ­քին քա­ղա­քա­կան կյան­քը հենց այդ հու­նով է ծա­վալ­վում: Պա­տա­հա­կան չէ, որ գա­ղա­փար­նե­րի ու ծրագ­րե­րի մրցակ­ցութ­յու­նը մե­զա­նում փո­խա­րին­ված է ժո­ղովր­դին տրվող խոս­տում­նե­րի մրցակ­ցութ­յամբ, քա­ղա­քա­կան ու­ղեգ­ծի փո­փո­խութ­յու­նը` իշ­խա­նա­փո­խութ­յամբ: Դեստ­րուկ­տիվ մերժ­ման քա­ղա­քա­կան մշա­կույ­թը երկ­րի զար­գաց­ման խնդիր­նե­րը հա­յե­ցա­կար­գե­րի, քա­ղա­քա­կան ու­ղեգ­ծե­րի ու նա­խագ­ծե­րի մշակ­ման հար­թութ­յու­նից տե­ղա­փո­խում է ան­ձե­րի դի­մա­կա­յութ­յան հար­թութ­յուն՝ այդ­տեղ փնտրե­լով սո­ցիա­լա­կան բո­լոր ձա­խո­ղում­նե­րի պատ­ճառ­նե­րը, թեև ակն­հայտ է, որ ե­թե պահ­պան­վում է ա­նար­դա­րութ­յուն ու ան­հա­վա­սա­րութ­յուն սե­րող տնտե­սա­կար­գա­յին մե­քե­նան, ոչ մի իշ­խա­նա­փո­խութ­յուն, աշ­խա­տա­սեն­յակ­նե­րի ցու­ցա­նակ­նե­րի ոչ մի փո­փո­խութ­յուն ի զո­րու չէ խա­փա­նե­լու հնի վե­րար­տադ­րութ­յու­նը[1]: Պա­հանջ­վում է այդ մե­քե­նան կազ­մա­քան­դող նա­խա­գիծ:

Կան նման նա­խագ­ծե­րին ներ­կա­յաց­վող անհ­րա­ժեշտ մե­թո­դա­բա­նա­կան պա­հանջ­ներ, ո­րոնց դրանք պետք է բա­վա­րա­րեն հա­ջո­ղութ­յան հաս­նե­լու հա­մար: Ակն­հայտ է, օ­րի­նակ, որ անպայման պետք է բա­ցա­հայտ­վի վե­րա­փոխ­ման են­թա­կան` հա­սա­րա­կար­գի հիմ­նա­կան հա­կա­սութ­յու­նը, քա­նի որ ինք­նին պարզ է, որ սո­ցիա­լա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի մա­կե­րե­սին դրսևոր­վող բացասա­կան եր­ևույթ­նե­րը չեն կա­րող ի­րենց էութ­յա­նը հա­մար­ժեք ձևով ըմբռն­վել ու գնա­հատ­վել, ե­թե չկապ­վեն հա­մա­կար­գի խոր­քե­րում առ­կա այն բախ­ման հետ, ո­րից դրանք ա­ծանց­ված են որ­պես հետ­ևանք­ներ:

Մեր օ­րե­րում ա­վե­լի ու ա­վե­լի տե­սա­նե­լի է դառ­նում, որ հետ­մո­դեռ­նի դա­րա­շր­ջա­նի գլխա­վոր հա­կա­մար­տութ­յու­նը տնտե­սա­կան մար­դու (homo economicus) և քա­ղա­քա­կան մար­դու (homo politicus) բա­խումն է: Թեև այս գա­ղա­փա­րի գի­տա­կան ըն­կա­լումն ա­ռայժմ հա­սու­նաց­ման փու­լում է, բայց մենք դրան անդ­րա­դար­ձել ենք դեռևս 2007 թվա­կա­նին[2]՝ հիմ­նա­վո­րե­լով այն միտ­քը, որ վայ­րի կա­պի­տա­լիզ­մից դուրս գա­լու ոչ մի նա­խա­գիծ չի կա­րող հա­ջո­ղութ­յան հա­վակ­նել ա­ռանց տնտե­սա­կան մար­դու և քա­ղա­քա­կան մար­դու բա­խու­մի ան­ցա­վա­գին հան­գու­ցա­լուծ­ման:

Տն­տե­սա­կան մար­դու և քա­ղա­քա­կան մար­դու ու նրանց վրա հիմն­վող տնտե­­սա­կան և քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի հա­րա­բե­րութ­յան դի­տա­նկյունից պատ­­մա­կան ըն­թաց­քի քննութ­յան էվ­րիս­տի­կա­կան ար­ժեքն այն է, որ այդ­տե­ղից են եր­ևում նրա այն­պի­սի կող­մերը, որոնք տե­սա­նե­լի չեն այլ դի­տա­կե­տե­րից: Բա­վա­կան է ա­սել, որ այն տրա­մադ­րում է հա­մաշ­խար­հա­յին պատ­մութ­յան պար­բե­րաց­ման՝ նա­խորդ­նե­րից տար­բեր հիմք: Ե­թե Կ. Մարք­սը, օ­րի­նակ, ար­տադ­րո­ղա­կան ու­ժե­րի ու ար­տադ­րա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի զար­գաց­ման հիմ­քով ա­ռանձ­նաց­նում էր հա­սա­րա­կութ­յան պատ­մա­կան զար­գաց­ման հինգ ֆոր­մա­ցիա, ե­թե Ու. Ռոս­ոուն  ար­տադ­րութ­յան բնույ­թի փո­փո­խութ­յան հիմ­քով ա­ռանձ­նաց­նում էր պատ­մա­կան զար­գաց­ման ե­րեք (ագ­րա­րա­յին, արդ­յու­նա­բե­րա­կան և հե­տարդ­յու­նա­բե­րա­կան) շրջա­փուլ, ա­պա իշ­խա­նութ­յան նկատ­մամբ տնտե­սա­կան մար­դու և քա­ղա­քա­կան մար­դու հա­րա­բե­րութ­յան դի­տա­կե­տից նույն այդ պատ­մութ­յան մեջ ա­ռանձ­նա­նում է եր­կու շրջա­փուլ: Ա­ռա­ջի­նը՝ պե­տութ­յուն­նե­րի ա­ռա­ջա­ցու­մից մինչև ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան հե­ղա­փո­խութ­յուն­նե­րը, իսկ երկ­րոր­դը այդ հե­ղա­փո­խութ­յուն­նե­րից մինչ մեր օ­րերն ըն­կած պատ­մաշր­ջանն է: Ա­ռա­ջի­նի հա­մար բնու­թագ­րա­կան է այն, որ տնտե­սա­կան մար­դու սո­ցիա­լա­կան ու­ժը, որն ա­ռար­կա­յա­նում էր նրան որ­պես մաս­նա­վոր սե­փա­կա­նութ­յուն պատ­կա­նող ստրուկ­նե­րի ու տա­րածք­նե­րի տես­քով, ուղ­ղա­կիո­րեն փո­խարկ­վում էր քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան: Ա­մե­նա­մեծ ստրկա­տերն էր դառ­նում ստրկա­տի­րա­կան պե­տութ­յան գլու­խը: Նույնն էր ի­րա­վի­ճա­կը նաև ա­վա­տա­տի­րութ­յան շրջա­նում, երբ ա­մե­նա­խո­շոր հո­ղա­տերն ու ճոր­տա­տերն էր զբա­ղեց­նում թա­գա­վո­րա­կան գա­հը[1]: Սո­ցիա­լա­կան ու­ժի՝ ան­մի­ջա­կա­նո­րեն քա­ղա­քա­կան ու­ժի փո­խարկ­ման այս եր­ևույ­թը տևեց մինչև ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան հե­ղա­փո­խութ­յուն­նե­րը, ո­րոնք դար­ձան նոր տի­պի քա­ղա­քա­կան ու­ժա­դաշ­տի ձևա­վոր­ման մեկ­նա­կետ: Եղ­բայ­րութ­յան, ա­զա­տութ­յան ու հա­վա­սա­րութ­յան կար­գա­խոս­նե­րով հաս­տատ­ված հա­սա­րա­կար­գն ի վեր­ջո ըն­դու­նեց քա­ղա­քա­կան հա­վա­սա­րութ­յան՝ մինչ օրս պառ­լա­մեն­տա­կան ժո­ղովր­դա­վա­րութ­յան գլխա­վոր ձեռք­բե­րու­մը հա­մար­վող «մեկ ընտ­րող — մեկ քվե» բա­նաձ­ևը: Հենց սկզբից ակն­հայտ էր, որ հե­ղա­փո­խա­կան վե­րել­քի պայ­ման­նե­րում ըն­դուն­ված՝ մարդ­կանց քա­ղա­քա­կան հա­վա­սա­րութ­յան այդ բա­նաձ­ևը ցան­կա­լի չէր տնտե­սա­կան մար­դու հա­մար: Ի տար­բե­րութ­յուն նա­խորդ ժա­մա­նակ­նե­րի՝ նրա սո­ցիա­լա­կան ուժն այժմ միայն «ընտ­րութ­յուն­նե­րի մա­ղով» անց­նե­լով կա­րող էր փո­խարկ­վել իշ­խա­նութ­յան: Շատ ժա­մա­նակ չպա­հանջ­վեց, որ­պես­զի բա­ցա­հայտ­վի հե­ղա­փո­խութ­յուն­նե­րի կող­մից հռչակ­ված ա­զա­տութ­յան (որն այս դեպ­քում ըմբռն­վում էր որ­պես շու­կա­յա­կան մրցակ­ցութ­յան ա­զա­տութ­յուն) ու «մեկ ընտ­րող — մեկ քվե» բա­նաձ­ևով ներ­կա­յաց­վող քա­ղա­քա­կան հա­վա­սա­րութ­յան սկզբուն­քի ներ­քին գո­յա­բա­նա­կան հա­կա­սութ­յու­նը: Ակն­հայտ դար­ձավ հա­կա­սութ­յու­նը մի կող­մից՝ հա­սա­րա­կութ­յան հա­վա­քա­կան շա­հի (ո­րի կրո­ղը հա­մընդ­հա­նուր ընտ­րա­կան հա­մա­կար­գով իշ­խա­նութ­յան ե­կած քա­ղա­քա­կան մարդն է), մյուս կող­մից՝ իր հզո­րութ­յա­նը հա­մար­ժեք իշ­խա­նութ­յան հա­վակ­նող տնտե­սա­կան մար­դու շա­հի միջև: Ընտ­րա­զանգ­վա­ծի մեջ փոք­րա­մաս­նութ­յուն կազ­մող տնտե­սա­կան մարդն ի սկզբա­նե պառ­լա­մեն­տա­կան ժո­ղովր­դա­վա­րութ­յան «մեկ ընտ­րող — մեկ քվե» բա­նաձ­ևը ըն­կա­լել է որ­պես պո­տեն­ցիալ խո­չըն­դոտ իր սո­ցիա­լա­կան ուժն իշ­խա­նութ­յան փո­խար­կե­լու ճա­նա­պար­հին[2]: Զուտ գործ­նա­կան բնույ­թի քայ­լե­րից բա­ցի` տնտե­սա­կան մար­դը ա­զատ ձեռ­նե­րե­ցութ­յան ո­լոր­տը քա­ղա­քա­կան մար­դու կա­մա­յա­կա­նութ­յուն­նե­րից պաշտ­պա­նե­լու հա­մար շրջա­նա­ռութ­յան մեջ է դրել հան­րութ­յան լայն շրջա­նակ­նե­րի հա­մար ըն­կա­լե­լի գա­ղա­փար­ներ, ո­րոնք հե­տա­գա­յում թևա­վոր խոս­քի տես­քով լայն տա­րա­ծում են գտել Եվ­րո­պա­յում, իսկ հե­տա­գա­յում նաև ծա­վա­լել-բա­ցո­րո­շել է դրանք՝ որ­պես քա­ղա­քատն­տե­սա­կան տե­սութ­յան ամ­բող­ջա­կան հիմ­նա­տար­րեր: Խոսքը, այս­պես կոչ­ված, մա­քուր կա­պի­տա­լիզ­մի տե­սութ­յան մա­սին է, ո­րի ա­ռանց­քա­յին գա­ղա­փա­րը հայտ­նի է “Laissez-faire” (ֆրան­սե­րեն ուղ­ղա­կի նշա­նա­կում է «թույլ տվեք ա­նել», ա­սել է թե՝ «­Թույլ

տվեք աշ­խա­տել») տա­րած­ված ա­ֆո­րիզ­մի ձևով: Տն­տե­սա­կան այդ դոկտ­րի­նի ի­մաս­տը հան­գում է նրան, որ մաս­նա­վոր ձեռ­նե­րե­ցութ­յու­նը պետք է ա­զատ լի­նի պե­տութ­յան մի­ջա­մտութ­յու­նից (ծայ­րա­հեղ դեպ­քում այդ մի­ջամ­տութ­յու­նը պետք է հասց­վի նվա­զա­գույ­նի): Դա, ըստ էութ­յան, տնտե­սա­կան մար­դու և քա­ղա­քա­կան մար­դու հա­րա­բե­րութ­յան մո­դել էր, ո­րը մայր­ցա­մա­քա­յին Եվ­րո­պա­յում քա­րոզ­վում էր տնտե­սա­կան մար­դու կող­մից՝ ա­զատ­վե­լու հա­մար միա­պե­տա­կան քա­ղա­քա­կան կար­գի լծից: “Laissez-faire” սկզբուն­քի[1] վրա հիմն­ված դոկտ­րի­նը պե­տութ­յան դե­րա­կա­տա­րութ­յու­նը ներ­կա­յաց­նում էր ՙ­գի­շե­րա­յին պա­հակ՚ այ­լա­բա­նութ­յամբ՝ այդ «պա­հա­կին» վե­րա­պա­հե­լով միայն մաս­նա­վոր սե­փա­կա­նութ­յան պաշտ­պա­նութ­յան և շու­կա­յի ա­զա­տութ­յան վե­րահսկ­ման հար­ցե­րը: Ֆ­րան­սիա­կան մեծ հե­ղա­փո­խութ­յու­նից հե­տո, երբ տնտե­սա­կան մար­դը հայտն­վեց իշ­խա­նութ­յան մեջ, նա այլևս նախ­կին ե­ռան­դով չէր հե­տապն­դում “Laissez-faire” սկզբուն­քի ի­րա­գոր­ծու­մը: Ն­րա հոգ­սը պառ­լա­մեն­տա­կան ժո­ղովր­դա­վա­րութ­յամբ ըն­դուն­ված «մեկ ընտ­րող — մեկ քվե» սկզբունքն էր:

Խն­դի­րը նոր ո­րակ ձեռք բե­րեց 19-րդ դա­րի կե­սե­րից սկսած՝ քա­ղա­քա­կան կյան­քի կու­սակ­ցա­կա­նաց­ման պայ­ման­նե­րում: 19-րդ դա­րի երկ­րորդ կե­սից  մին­չև 20-րդ դա­րի կեսը՝ շուրջ 100 տար­վա ըն­թաց­քում, տնտե­սա­կան մար­դուն հա­ջող­վեց կի­րա­ռել սո­ցիա­լա­կան ու քա­ղա­քա­կան տեխ­նո­լո­գիա­ներ[2], ո­րոնք թույլ տվե­ցին նրան քայլ առ քայլ գրա­վել քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յու­նը[3]: Կա­յին դրան նպաս­տող օբ­յեկ­տիվ գոր­ծըն­թաց­ներ: Դա հա­սա­րա­կութ­յան խո­րա­ցող սո­ցիա­լա­կան հատ­վա­ծայ­նա­ցու­մը և «դա­սա­կան բան­վոր դա­սա­կար­գի» տար­րա­լու­ծումն էր սո­ցիա­լա­կան այլ հան­րույթ­նե­րում, ո­րի հետ­ևան­քով կու­սակ­ցութ­յուն­նե­րը կորց­րին ի­րենց «դա­սա­կար­գա­յին ծա­գում­նա­բա­նութ­յու­նը» և սկ­սե­ցին ազ­գին (մեծ հան­րութ­յա­նը) ներ­կա­յա­նալ նրա առջև ծա­ռա­ցած մար­տահ­րա­վեր­նե­րի, երկ­րի հա­մար կեն­սա­կա­նո­րեն նշա­նա­կա­լից խնդիր­նե­րի ի­րենց ըմբռն­ման դիր­քե­րից[4]: Ո­րո­շա­կիութ­յու­նից ու հստա­կութ­յու­նից զուրկ քա­ղա­քա­կան բազ­մա­ձայ­նութ­յան պայ­ման­նե­րում տնտե­սա­կան մար­դուն հա­ջող­վեց հան­րա­յին գի­տակ­ցութ­յան մեջ ներդ­նել գա­ղա­փա­րա­խո­սա­կան բնույ­թի այն գլխա­վոր դրույ­թը, որ տնտե­սա­կան մար­դու շա­հը հա­մընկ­նում, նույ­նա­նում է մեծ հան­րութ­յան (ազ­գի, պե­տութ­յան) շա­հի հետ[5], ո­րը և­ արևմտ­յան քա­ղա­քակր­թա­կան չա­փա­նիշ­նե­րով ըն­դու­նե­լի դարձ­րեց նրա կող­մից քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան գրա­վու­մը:

Այ­սօր քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան բուր­գի գա­գա­թին հայտն­ված ԱՄՆ նա­խա­գահ Դո­նալդ Թ­րամ­փը «գոր­ծա­րա­րի աշ­խա­տան­քա­յին կոստ­յու­մի» վրա քա­ղա­քա­կան մար­դու կոստ­յում հա­գած տնտե­սա­կան մար­դու խորհր­դա­նիշն է: Արևմտ­յան տնտե­սա­կար­գա­յին մո­դե­լը քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան է բե­րել տնտե­սա­կան մար­դուն, ո­րը ժո­ղովր­դա­վա­րութ­յան տար­բեր ցու­ցա­նակ­նե­րի տակ տի­րում է նաև քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան մե­նաշ­նոր­հին: Դ­րա­նից են ա­ծանց­ված արևմտ­յան հա­սա­րա­կութ­յան բո­լոր ներ­քին հի­վան­դութ­յուն­նե­րը:

Տն­տե­սա­կար­գի արևմտ­յան մո­դե­լը միա­կը չէ աշ­խար­հում: Ն­րան ձեռ­նոց է նե­տել չի­նա­կան կամ, այս­պես կոչ­ված, ար­ևել­յան մո­դե­լը, ո­րում մաս­նա­վոր սե­փա­կա­նութ­յու­նն իշ­խա­նութ­յան աղբ­յուր չէ: Այս­տեղ իշ­խա­նութ­յան մե­նաշ­նոր­հի տե­րը քա­ղա­քա­կան մարդն  է, ո­րի վերահսկո­ղութ­յան տակ սոսկ ո­րո­շա­կի սահ­ման­նե­րում է ար­տոն­ված մաս­նա­վոր ձեռ­նար­կա­տի­րութ­յու­նը: Ի տար­բե­րութ­յուն Արև­մուտ­քի, որ­տեղ մաս­նա­վոր սե­փա­կա­նութ­յունն ան­ձեռնմ­խե­լի է, ար­ևել­յան մո­դե­լում քա­ղա­քա­կան մարդն այն ցան­կա­ցած պա­հի կա­րող է օ­տա­րել մաս­նա­վո­րից: Եր­կու տնտե­սա­կար­գե­րի պատ­մա­կան մրցակ­ցութ­յան ելքն այ­սօր հայտ­նի չէ: Ար­ևել­յան մո­դե­լում տնտե­սութ­յան զար­գաց­ման ան­նա­խա­դեպ բարձր տեմ­պե­րը Չի­նաս­տա­նը կա­րող են դարձ­նել աշ­խար­հի թիվ մեկ տնտե­սութ­յունն ու­նե­ցող եր­կի­րը: Սա­կայն սա չի նշա­նա­կում, որ այս­տեղ կեն­սա­գործ­վել են սո­ցիա­լա­կան ար­դա­րութ­յան ու հա­վա­սա­րութ­յան ի­դեալ­նե­րը: Քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան մե­նաշ­նոր­հն այս­տեղ ևս վե­րած­վել է ա­նար­դա­րութ­յուն, ան­հա­վա­սա­րութ­յուն և կո­ռուպ­ցիա ծնող մե­քե­նա­յի: Պաշ­տո­նա­կան տվյալ­նե­րով՝ ա­մեն տա­րի Չի­նաս­տա­նում ա­վե­լի քան հա­զար մարդ է գնդա­կա­հար­վում կո­ռուպ­ցիա­յի և պաշ­տո­նա­կան դիր­քի չա­րա­շահ­ման հա­մար՝ ի ցույց դնե­լով, որ ոչ միայն արևմտ­յան, այլև ար­ևել­յան տնտե­սա­կար­գա­յին մո­դե­լում սո­ցիա­լա­կան չա­րիք­նե­րի ար­մա­տը քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան մե­նաշ­նորհն է:

Ակն­հայտ է, որ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­յու­նում ներ­կա­յումս ծա­վալ­վող գոր­ծըն­թաց­նե­րը նույն­պես ի­րենց ի­րա­կան բնույ­թին հա­մար­ժեք ի­մաս­տա­վո­րում կա­րող են ստա­նալ միայն դա­րաշր­ջա­նի հիմ­նա­կան հա­կա­սութ­յան՝ տնտե­սա­կան մար­դու և քա­ղա­քա­կան մար­դու հա­կա­մար­տութ­յան վեր­լու­ծութ­յան հա­մա­տեքս­տում: Հա­կա­ռակ դեպ­քում դրանք կներ­կա­յա­նան բա­ցատ­րութ­յուն չստա­ցող և­ ու­րեմն չըմբռն­ված սո­ցիա­լա­կան քաո­տիկ ի­րա­րան­ցում­նե­րի տես­քով, ո­րոն­ցում քա­ղա­քա­կան ու­ղեգ­ծի փո­փո­խութ­յան փո­խա­րեն որ­պես ի­րա­դար­ձութ­յուն կդիտ­վի իշ­խա­նութ­յան ան­ցու­մը մի քա­ղա­քա­կան ու­ժից (կամ խմբա­վո­րու­մից) մյու­սին: Քա­ղա­քա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի հետ­խորհր­դա­յին պատ­մութ­յու­նը փաս­տում է, որ 1991 թ. Ղա­րա­բաղ­յան շարժ­ման ա­լի­քի վրա իշ­խա­նութ­յան էր ե­կել քա­ղա­քա­կան մար­դը: Բայց խորհր­դա­յին սո­ցիա­լիզ­մի դեստ­րուկ­տիվ մեր­ժու­մով կո­ղո­պու­տա­յին սե­փա­կա­նաշ­նորհ­ման ու­ղին բռնած երկ­րում նա շու­տով դար­ձավ ազ­գա­յին հարս­տութ­յան սե­փա­կա­նա­տե­րը և դա­դա­րեց զուտ քա­ղա­քա­կան մարդ լի­նե­լուց: Ե­թե Արև­մուտ­քում քա­ղա­քա­կան ու տնտե­սա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի սեր­տա­ճումն ու իշ­խա­նութ­յան գրա­վումը տնտե­սա­կան մարդն ի­րա­գոր­ծեց և­ օ­րի­նա­կա­նաց­րեց շուրջ եր­կու հար­յուր տար­վա ըն­թաց­քում, ա­պա մե­զա­նում դա տե­ղի ու­նե­ցավ «մի գի­շեր­վա մեջ»[1] և­ արևմտ­յա­նին հա­կա­ռակ ըն­թաց­քով: Մեզ մոտ քա­ղա­քա­կան մարդն իր կոստ­յու­մի տակ հա­գավ տնտե­սա­կան մար­դու կոստ­յու­մը: 2018 թ. թավշ­յա իշ­խա­նա­փո­խութ­յամբ քա­ղա­քա­կան մար­դը ՙռ­ևանշ՚ վերց­րեց: Սա­կայն դեստ­րուկ­տիվ մերժ­ման «­Մեր­ժի՛ր Սեր­ժին» կար­գա­խո­սով իշ­խա­նութ­յան ե­կած նոր քա­ղա­քա­կան մար­դը տնտե­սա­կան մար­դու հետ իր հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի կար­գա­վոր­ման հա­յե­ցա­կարգ չու­ներ և ցայժմ չու­նի: Նա­խորդ քա­ղա­քա­կան գծի մեր­ժումն ըն­դու­նել է նա­խորդ­նե­րի (ան­ձե­րի) մերժ­ման բնույթ: Իր հեր­թին տնտե­սա­կան մար­դը ոչ ա­ռանց հիմ­քե­րի վախ ու­նի պե­տութ­յան ու ազ­գի ա­նու­նից գոր­ծող քա­ղա­քա­կան մար­դու կող­մից իշ­խա­նա­փո­խութ­յու­նը սե­փա­կա­նութ­յան վե­րա­բաշխ­ման հան­գեց­նե­լու հե­ռան­կա­րից և կգոր­ծադ­րի կոշտ ու փա­փուկ բո­լոր մի­ջոց­նե­րը՝ նո­րից քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յա­նը տի­րա­նա­լու հա­մար: Եվ կտի­րա­նա, ինչ­պես ցույց է տա­լիս արևմտ­յան փոր­ձը: Դա կա­րող է տե­ղի ու­նե­նալ նաև քա­ղա­քա­կան մար­դու դան­դաղ այ­լա­սեր­մամբ, ո­րը, ինչ­պես մեզ մոտ ար­դեն մեկ ան­գամ ե­ղել է, իր կոստ­յու­մի տակ կրկին կհագ­նի գոր­ծա­րա­րի կոստ­յու­մը: Արդ­յուն­քում մենք ուղ­ղա­կի կու­նե­նանք օ­լի­գարխ­նե­րի նոր ցու­ցակ: Վ

Վ­տանգն այն է, որ դա կա­րող է վե­րա­ճել սո­ցիա­լա­կան նոր ցնցում­նե­րի ու քաո­սի: Պա­հանջ­վում են այս եր­կու ու­ժե­րի հա­րա­բե­րութ­յան կար­գա­վոր­ման նոր լու­ծում­ներ:

Արևմտ­յան և­ ար­ևել­յան մո­դել­նե­րը չեն լու­ծում հար­ցը, քա­նի որ եր­կու դեպ­քում էլ առ­կա է քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան քո­ղարկ­ված կամ բա­ցա­հայտ մե­նա­շնորհ, ո­րը ստեղ­ծում է հա­մա­կար­գա­յին կո­ռուպ­ցիա­յի մի­ջա­վայր: Բ­նա­կան է, որ ո՜չ ա­ռա­ջին, ո՜չ էլ երկ­րորդ մո­դե­լում տնտե­սա­կան ու քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի բա­ժան­ման, հա­սա­րա­կութ­յան զար­գաց­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րում նրանց գոր­ծա­ռույթ­նե­րի հստա­կեց­ման ու ներ­դաշ­նակ­եցման հար­ցերը տեղ չու­նեն որ­ևէ օ­րա­կար­գում:

Ի­րա­վի­ճա­կը, ո­ր մե­զա­նում ձևա­վոր­վել է մե­կը մյու­սին հա­ջոր­դած իշ­խա­նա­փո­խութ­յուն­նե­րի հետ­ևան­քով, հնա­րա­վոր է դարձ­նում դա­րաշր­ջա­նի այս «գորդ­յան հան­գույ­ցի» քան­դու­մը: Խնդ­րի լու­ծու­մը մենք հա­մա­րում ենք տնտե­սա­կան մար­դու և քա­ղա­քա­կան մար­դու միջև այն­պի­սի հա­րա­բե­րութ­յան հաս­տա­տու­մը, ո­րը կբա­ցա­ռի իշ­խա­նութ­յան ողջ փա­թե­թի՝ մե­կի կամ մյու­սի ձեռ­քում կենտ­րո­նա­ցու­մը: Դա իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի դա­սա­կան բա­ժա­նու­մից տար­բեր­վող սկզբունք է: Ե­թե Շ. Մոն­տեսք­յո­յի կող­մից ա­ռա­ջադր­ված իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի դա­սա­կան բա­ժան­ման սկզբուն­քը, ըստ էութ­յան, հա­սա­րա­կութ­յան կա­ռա­վար­ման գոր­ծա­ռույթ­նե­րի բա­ժան­ման սկզբունք է, ո­րը, ինչ­պես ցույց տվեց վեր­ջին եր­կու­սու­կես հար­յու­րամ­յա­կի փոր­ձը, չի բա­ցա­ռում իշ­խա­նութ­յան ողջ փա­թե­թի՝ քա­ղա­քա­կան կամ տնտե­սա­կան մար­դու ձեռ­քում կենտ­րո­նա­նա­լու հնա­րա­վո­րութ­յու­նը, ա­պա ստորև ներ­կա­յաց­վող նա­խա­գի­ծը, չմեր­ժե­լով իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի դա­սա­կան բա­ժան­ման կար­ևո­րութ­յու­նը, հա­վակ­նում է այն լրաց­նե­լու, ե­թե փոքր-ինչ ա­զատ ար­տա­հայտ­վենք, հա­սա­րա­կա­կան կյան­քի տա­րածք­նե­րի՝ տնտե­սա­կան ու քա­ղա­քա­կան տիրույթնե­րի բա­ժա­նու­մով: Դա միա­ժա­մա­նակ և՛ սո­ցիալ-տնտե­սա­կան, և՛ քա­ղա­քա­կան վե­րա­փո­խութ­յուն­նե­րի միտ­ված գա­ղա­փար է, ո­րի գործ­նա­կան ի­րա­կա­նա­ցու­մը են­թադ­րում է այդ նպա­տա­կով հա­մա­պա­տաս­խան հաս­տա­տութ­յան հիմ­նում, ո­րը մենք պայ­մա­նա­կա­նո­րեն կան­վա­նենք Տն­տե­սա­կան խորհր­դա­րան (ՏԽ): ՏԽ-ի մի­ջո­ցով քա­ղա­քա­կան մար­դու և տն­տե­սա­կան մար­դու նոր հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի հաս­տա­տու­թե­նա­կա­նաց­ման հա­կիրճ նկա­րա­գրութ­յու­նը հան­գում է հետև­յա­լին:

Տն­տե­սութ­յան մաս­նա­վոր հատ­վա­ծի փա­թե­թը հանձն­վում է մաս­նա­վո­րին, որն այդ ո­լոր­տի կա­ռա­վար­ման հա­մար հիմ­նում է Տն­տե­սա­կան խորհր­դա­րան (ՏԽ): ՏԽ-ն շա­հույթ չհե­տապն­դող կա­ռույց է և գոր­ծում է իր կող­մից[1] ըն­դուն­ված՝ ներ­քին օ­րենքի ուժ ու­նե­ցող Կա­նո­նա­կար­գով, ո­րով սահ­ման­վում են ՏԽ ան­դամ­նե­րի ի­րա­վունք­ներն ու պար­տա­կա­նութ­յուն­նե­րը, ա­զատ ու բա­րե­խիղճ մրցակ­ցութ­յանն ու մե­նաշ­նորհ­նե­րի կանխ­­մանն ուղղ­ված կա­նոն­նե­րը:

ՏԽ-ի՝ որ­պես շա­հույթ չհե­տապն­դող կա­ռա­վար­ման մարմ­նի ծախ­սե­րը հո­գում են ՏԽ ան­դամ­նե­րը՝ փոքր, մի­ջին և խո­շոր բիզ­նես­նե­րի հա­մար տար­բե­րակ­ված ան­դա­մավ­ճար­նե­րով:

ՏԽ-ն հիմն­վում է որ­պես ե­ռա­պա­լատ հաս­տա­տութ­յուն՝ խո­շոր, մի­ջին և փոքր բիզ­նես­նե­րի պա­լատ­նե­րով: ՏԽ ան­դամ­նե­րը չեն ընտր­վում: Տն­տես­վա­րող սուբ­յեկ­տի կար­գա­վի­ճակն ար­դեն իսկ ա­պա­հո­վում է գոր­ծա­րա­րի ման­դա­տը ՏԽ-ում: ՏԽ ան­դամ կա­րող է լի­նել նաև օ­տա­րերկր­յա գոր­ծա­րա­րը: Գոր­ծա­րա­րի (կամ գոր­ծա­րար­նե­րի խմբի) շա­հե­րը ՏԽ-ում կա­րող է ներ­կա­յաց­նել ին­քը կամ իր (իրենց) կող­մից  լիա­զոր­ված ան­ձը (ան­ձե­րը):

ՏԽ տար­բեր պա­լատ­նե­րի ան­դամ­նե­րից, Կա­ռա­վա­րութ­յան և ՀԿ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րից ձևա­վոր­վում է Վե­րահս­կո­ղութ­յան (Աու­դի­տի) մար­մին, ո­րի գոր­ծա­ռույ­թը ե­կա­մուտ­նե­րը թաքց­նե­լու դեպքերի բա­ցա­հայ­տումն ու կան­խումն  է:

ՏԽ-ն­ ի­րա­վունք ու­նի ԱԺ-ին ներ­կա­յաց­վող հար­ցապն­դում­նե­րով հե­տևե­լու, թե ինչ­պես է Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը տնտե­սութ­յան պե­տա­կան հատ­վա­ծում կամ պե­տա­կան կա­ռա­վար­ման ա­պա­րա­տի պահ­պան­ման հա­մար ծախ­սում մաս­նա­վոր հատ­վա­ծից պետբ­յու­ջե կա­տար­ված մուտ­քե­րը: Ե­թե Կա­ռա­վա­րութ­յան կող­մից կա­տար­վող ծախ­սե­րի վե­րա­բեր­յալ ՏԽ-ն չի ստա­նում իր կաս­կած­նե­րը փա­րա­տող հիմ­նա­վո­րում­ներ, նա ի­րա­վունք ու­նի պա­հան­ջե­լու իր մաս­նա­գետ­նե­րի մաս­նակ­ցութ­յամբ հե­տաքն­նութ­յուն:      

ՏԽ-ում չի գոր­ծում «մեկ գոր­ծա­րար — մեկ քվե» սկզբուն­քը: ՏԽ ան­դամ­­ներն ի­րենց ձեռք բեր­ած բա­լե­րի տես­քով ներ­կա­յաց­վող տար­բեր կշռի (ար­ժե­քի) ձայն ու­նեն: Ձայ­նի բա­լա­յին ար­ժե­քը ո­րոշ­վում է պետբ­յու­ջե մուծ­­ված հար­կե­րով, սո­ցիա­լա­կան հատ­կա­ցում­նե­րով, պատ­րաս­տի ար­տադ­րան­քի ար­տա­հա­նման ծա­վալ­նե­րով, նո­րա­րա­կան ծրագ­րե­րում ար­ված ներդ­րում­նե­րով (ԱԺ-ն և Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը կա­րող են սահ­մա­նել նաև այլ, այդ թվում՝ նաև­ ո­լոր­տա­յին չա­փա­նիշ­ներ):

Կա­ռա­վա­րութ­յունն իր կող­մից մշակ­ված և ԱԺ-ի կող­մից հաս­տատ­ված տնտե­սա­կան զար­գաց­ման ռազ­մա­վա­րութ­յամբ նա­խա­տես­ված գե­րա­կա­յութ­յուն­նե­րի ու ա­ռաջ­նա­հեր­թութ­յուն­նե­րի հի­ման վրա հայ­տա­րա­րում է տնտե­սա­կան նա­խագ­ծե­րի մրցույթ՝ սահ­մա­նե­լով նա­խագ­ծի ի­րա­կա­նաց­ման վերջ­նարդ­յունք­նե­րին վե­րա­բե­րող պա­հանջ­ներ:

Կա­ռա­վա­րութ­յան կող­մից հայ­տա­րար­ված տնտե­սա­կան ծրագ­րե­րի մրցույթն անց­կաց­վում է ՏԽ-ում, հաղ­թո­ղին ո­րո­շում է ՏԽ-ում ձևա­վոր­ված մրցու­թա­յին հանձ­նա­ժո­ղո­վը, ո­րը նա­խագ­ծին ներ­կա­յաց­վող պա­հանջ­նե­րի հար­ցով կա­րող է բա­նակ­ցել Կա­ռա­վա­րութ­յան հետ, ե­թե գտնում է, որ այդ պա­հանջ­ներն ա­վե­լի հստակ ձևա­կերպ­ման կա­րիք ու­նեն:

Կա­ռա­վա­րութ­յան և ՀԿ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը մրցույ­թին մաս­նակ­ցում են խորհր­դակ­ցա­կան ձայ­նի ի­րա­վուն­քով՝ վե­րահս­կե­լու հա­մար մրցույ­թի ըն­թաց­քի հա­մա­պա­տաս­խա­նութ­յու­նը դրա հա­մար օ­րեն­քով սահ­ման­ված պայ­ման­նե­րին ու պա­հանջ­նե­րին:

Նա­խա­գի­ծը շա­հած գոր­ծա­րա­րը և ՏԽ-ն հա­մա­տեղ պա­տաս­խա­նա­տվութ­յուն են կրում ծրագ­րի ձա­խող­ման կամ ժամ­կետ­նե­րի խախտ­ման հա­մար՝ սահ­ման­ված տու­գանք­ներ մու­ծե­լով պետբ­յու­ջե: ՏԽ-ն կա­րող է ձևա­վո­րել պա­հուս­տա­յին ֆոն­դեր՝ փոխ­հա­տուց­ման ո­րո­շա­կի պայ­ման­նե­րով այն ծրագ­րե­րին ա­ջակ­ցե­լու հա­մար, ո­րոնց ի­րա­գոր­ծու­մը ծրա­գի­րը շա­հած գոր­ծա­րա­րի կամ­քից ան­կախ պատ­ճառ­նե­րով վտանգ­ված է:

 Մր­ցույ­թում այլ չա­փա­նիշ­նե­րով հա­վա­սար միավորներ ունեցող մրցա­կից­նե­րի մեջ նա­խա­պատ­վութ­յու­նը տրվում է այն գոր­ծա­րա­րին (կամ գոր­ծա­րար­նե­րի խում­բին), որն ա­վե­լի շատ բա­լե­րով  է մաս­նակ­ցում մրցույ­թին: Ն­ման դեպ­քե­րում ՏԽ-ն կա­րող է նաև բա­նակ­ցել գոր­ծա­րար­նե­րի հետ՝ տնտե­սա­կան նա­խա­գի­ծը հա­մա­տեղ ի­րա­գոր­ծե­լու իր ա­ռա­ջար­կի շուրջ նրանց հա­մա­ձայ­նութ­յու­նը ստա­նա­լու հա­մար:

Մր­ցույ­թի ըն­թաց­քում թույ­լատր­վում են ՏԽ տար­բեր պա­լատ­նե­րի գոր­ծա­րար­նե­րի միա­վո­րում­ներ՝ պայ­մա­նով, որ վե­րին պա­լատ­նե­րի ան­դամ­նե­րին թույ­լ տր­վի  գոր­ծըն­կեր ընտ­րել ստո­րին պա­լատ­նե­րի ան­դամ­նե­րից, բայց ար­գել­վում է մաս­նակ­ցել ստո­րին պա­լա­տի ան­դամ­նե­րի հա­մար հայ­տա­րար­ված ծրագ­րե­րի մրցույ­թին:

­Խո­շոր ներդ­րում­ներ պա­հան­ջող ծրագ­րե­րը ՏԽ-ն և Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը կա­րող են ի­րա­գոր­ծել հա­մա­տեղ՝ փո­խա­դարձ հա­մա­ձայ­նութ­յամբ սահ­ման­ված ներդ­րու­մա­յին չա­փա­բա­ժին­նե­րով:

Ար­տա­քին տնտե­սա­կան կա­պե­րի հաս­տատ­ման և շու­կա­նե­րի ո­րոն­ման հար­ցե­րում ՏԽ-ն և Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը գոր­ծում են հա­մա­տեղ: 

ՏԽ-ն­ ու­նի օ­րենսդ­րա­կան նա­խա­ձեռ­նութ­յան ի­րա­վունք և կա­րող է ոչ միայն մաս­նակ­ցել Կա­ռա­վա­րութ­յան կող­մից հայ­տա­րար­ված տնտե­սա­կան ծրագ­րե­րի մրցույ­թին, այլև Կա­ռա­վա­րութ­յա­նը ներ­կա­յաց­նել իր կող­մից հիմ­նա­վոր­ված տնտե­սա­կան նա­խագ­ծեր:

Ազ­գա­յին ժո­ղո­վը՝ որ­պես քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան օ­րենս­դիր մար­մին, ըն­դու­նում է օ­րենք ՏԽ-ի մա­սին, ո­րը սահ­մա­նում է ՏԽ ինք­նա­վա­րութ­յան ծա­վա­լը: ԱԺ-ն ձ­ևա­վո­րում է ի­րեն հաշ­վե­տու Կա­ռա­վա­րութ­յուն, ո­րը մշա­կում և ԱԺ հաս­տատ­մանն է ներ­կա­յաց­նում տնտե­սա­կան զար­գաց­ման գե­րա­կա­յութ­յուն­նե­րի մա­սին հա­յե­ցա­կարգ, պե­տա­կան հատ­վա­ծի տնտե­սա­կան ծրագ­րե­րի նա­խագ­ծեր, հայ­տա­րա­րում բարձր բա­լեր և­ ար­տո­նութ­յուն­ներ տրա­մադ­րող գի­տա­տեխ­նի­կա­կան ծրագ­րեր, ըն­դու­նում և­ ի­րա­գոր­ծում ո­րո­շում­ներ փոքր և մի­ջին բիզ­նես­նե­րին տրա­մադր­վող ար­տո­նութ­յուն­նե­րի մա­սին: 

Տն­տե­սա­կան մար­դու՝ որ­պես գոր­ծա­տո­ւի և վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րը կար­գա­վոր­վում են ՀՀ օ­րենք­նե­րով և­ աշ­խա­տան­քա­յին կո­լեկ­տիվ­նե­րի ու ձեռ­նար­կա­տի­րոջ միջև կնքվող պայ­մա­նագ­րե­րով:

Քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յու­նը գոր­ծող ՏԽ գոր­ծու­նեութ­յա­նը մի­ջա­մտում է այն դեպ­քե­րում, ե­թե ՏԽ-ում ծա­գում են ներ­քին ան­հաղ­թա­հա­րե­լի հար­ցեր և­ ազ­գա­յին կամ է­կո­լո­գիա­կան անվ­տան­գութ­յան խնդիր­ներ:

Այս­պի­սով, ազ­գա­յին (պե­տա­կան) շա­հը ներ­կա­յաց­նող քա­ղա­քա­կան մար­­դը սահ­մա­նում է տնտե­սութ­յան զար­գաց­ման ռազ­մա­վա­րութ­յու­նը, նրա գե­րա­կա­յութ­յուն­ներն ու ընդ­հա­նուր ուղ­ղութ­յու­նը՝ դրանց գործ­նա­կան ի­րա­գործ­ման դաշ­տը թող­նե­լով տնտե­սա­կան մար­դուն, ո­րը գոր­ծում է երկ­րի Սահ­մա­նադ­րութ­յա­նը և­ օ­րենսդ­րութ­յա­նը չհա­կա­սող ՏԽ Կա­նո­նա­կար­գի հա­մա­ձայն:

Հա­կիրճ նկա­րագ­րութ­յամբ վե­րը ներկայացված Տն­տե­սա­կան խորհր­դա­րա­նի գա­ղա­փա­րի գործ­նա­կան թի­րա­խը տնտե­սա­կան ու քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի այն­պի­սի  բա­ժա­նումն է, որն ա­նի­մաստ է դարձ­նում քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յու­նը զավ­թե­լու՝ տնտե­սա­կան մար­դու ձգտու­մը: Ա­նի­մաստ են դառ­նում քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն մտնե­լու, այն­տեղ «իր մար­դուն տե­ղա­վո­րե­լու», քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յունն իր գոր­ծու­նեութ­յան հա­մար տա­նիք դարձ­նե­լու՝ տնտե­սա­կան մար­դու շար­ժա­ռիթ­նե­րը: Վե­րա­նում է ԱԺ մտնե­լու հա­մար ընտ­րող­նե­րին կա­շառք տա­լու ան­բա­րո պրակ­տի­կան, քա­նի որ տնտեսական մարդն ինքն է դառ­նում իր ընտ­րո­ղը ՏԽ-ում: ՏԽ-ն­ ոչ միայն պաշտ­պա­նում է գոր­ծա­րա­րին իր հան­դեպ քա­ղա­քա­կան մար­դու հնա­րա­վոր կա­մա­յա­կա­նութ­յու­նից, այլև նրան թույլ է տա­լիս հետ­ևել, թե ինչ­պես են ծախս­վում մաս­նա­վոր հատ­վա­ծից պետբ­յու­ջե կա­տար­ված մուտ­քե­րը:

Տն­տե­սա­կան խորհր­դա­րա­նի հա­յե­ցա­կար­գի հիմ­քում ըն­կած տնտե­սա­կան ու քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի բա­ժան­ման գա­ղա­փա­րը բնավ “Laissez-faire”-ի՝ մա­քուր կա­պի­տա­լիզ­մի սկզբունք չէ: Այն չի կտրում հա­սա­րա­կա­կան կյան­քի տնտե­սա­կան ո­լոր­տը քա­ղա­քա­կան մար­դուց և չի նվա­զեց­նում նրա կա­ռու­ցո­ղա­կան գոր­ծա­ռույթ­նե­րը: Քա­ղա­քա­կան մար­դը սոսկ գի­շե­րա­յին պա­հակ չէ տնտե­սության զար­գաց­ման հար­ցե­րում: Նա այս նա­խագ­ծով դառ­նում է երկ­րի սո­ցիալ-քա­ղա­քա­կան ու տնտե­սա­կան զար­գաց­ման և­ ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նութ­յան ճար­տա­րա­պե­տը: Նա տնտե­սա­կան մար­դուն հա­կակշ­ռում և­ տնտե­սա­կան ա­ռա­ջըն­թա­ցին ա­ջակ­ցում է ոչ միայն երկ­րի տնտե­սա­կան զար­գաց­ման ճիշտ ռազ­մա­վա­րութ­յան մշակ­ման և տն­տե­սութ­յան պե­տա­կան հատ­վա­ծի կա­ռա­վար­ման իր ի­րա­վուն­քով ու պա­տաս­խա­նատ­վութ­յամբ, այլև տնտե­սա­կան մար­դու ե­կա­մուտ­նե­րի վե­րահս­կո­ղութ­յան՝ օ­րեն­քով ամ­րագր­ված իր  լիա­­զո­րութ­յուն­նե­րով: Քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յունն ա­զատ­վում է տնտե­սա­կան մար­դու կող­մից գրավ­վե­լու վտան­գից:

Տն­տե­սա­կան ու քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի բա­ժա­նու­մը բնավ չի նշա­նա­կում պե­տութ­յան միաս­նա­կա­նութ­յան թու­լա­ցում: Ընդհա­կա­ռա­կը, հա­կակշ­ռե­լով միմ­յանց, քա­ղա­քա­կան մար­դը և տն­տե­սա­կան մար­դը հա­սա­րա­կա­կան օր­գա­նիզ­մում դառ­նում են հա­մա­կար­գի դի­նա­միկ հա­վա­սա­րակշ­ռութ­յան և կա­յու­նութ­յան բա­ղադ­րիչ­ներ՝ փո­խա­դար­ձա­բար զսպե­լով (կան­խե­լով) ի­րա­վուն­քի ու օ­րի­նա­կա­նութ­յան դաշ­տից դուրս գա­լու՝ գոր­ծըն­կե­րոջ փոր­ձե­րը:

Ի­րա­վա­քա­ղա­քա­կան ման­րա­մասն հիմնավորումնե­րով ՏԽ հա­յե­ցա­կար­գի մշա­կման համար ան­հաղ­թա­հա­րե­լի ար­գելք­ներ չկան: Բուն գա­ղա­փա­րի և հա­յե­ցա­կար­գի վե­րը շա­րադր­ված դրույթ­նե­րի հան­րա­յին քննար­կու­մը կա­րող է փոր­ձա­գի­տա­կան-աշ­խա­տան­քա­յին խմբին ա­վար­տուն նա­խա­գիծ ներ­կա­յաց­նե­լու բա­վա­րար հիմ­քեր տալ:

Ա­լեք­սանդր Ս. Մա­նաս­յան — աշ­խա­տանք­նե­րը վե­րա­բե­րում են ի­մա­ցութ­յան տե­սութ­յա­նը և Ար­ցախ­յան հար­ցի պատ­մամ­շա­կու­թա­յին և­ ի­րա­վա­քա­ղա­քա­կան տե­սանկ­յուն­նե­րին: Ու­նի հար­յու­րից ա­վե­լի հրա­պա­րա­կում­ներ հա­յե­րե­նով, ռու­սե­րե­նով, անգ­լե­րե­նով, գեր­մա­նե­րե­նով և պարս­կե­րե­նով:

ԹՈՒՐՔԻԱՅԻՆ ՍԱՆՁԵԼՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԸ — 2019-4

Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատի 2019 թ. հոկտեմբերի 29-ի և Սենատի 2019 թ. դեկտեմբերի 12-ի միահամուռ քվեարկությունները ոգևորությանը միախառնված՝ շփոթմունքի տրամադրութուններ են ստեղծել հայ հասարակության ներսում։

ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ ԴՌՆԵՐՆ ՈՒ ՊԱՏՈՒՀԱՆՆԵՐԸ — 2019-3

Շատերն են նկատել այն իրողությունը, որ Ղարաբաղյան բանակցային գործընթացում ստեղծված փակուղու խորացմանը զուգընթաց մեծանում է աշխարհաքաղաքական լարվածությունը ոչ միայն Արցախի, այլև Նախիջևանի շուրջը։

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՐԵՎԵԼՈՒՄԻ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԸ — 2019-2

Հայոց քաղաքական կողմորոշումերի (արևելումերի) մասին մեր հին պատկերացումերը վերջին մեկ տարվա ընթացքում բախվել են Հայաստանի նոր իրողություններին, և չկարողանալով բացատրել դրանց իմաստն ու բովանդակությունը՝ լիովին կորցրել են երկրի ներսում ու նրա շուրջը տեղի ունեցող տեղաշարժերն ըմբռնելու ու բացատրելու ճանաչողական գործառույթները։

Ի՞ՆՉ ԿԱՆԵՐ ՌՈՍՏՈՄԸ — 2019-1

Ներկա տարեսկզբից մեզանում իրար հետևից նշվող հայ գրականության ու մշակույթի երախտավորների հոբելյանները ստվերեցին 19-րդ դարի վերջերի — 20-րդ դարի սկզբների մեր քաղաքական կյանքի հիմական դերակատարներից մեկի՝ Ռոստոմի (Ստեփան Զորյան) մահվան 100-ամյա տարելիցը, և օրեցօր արագացող ժամանակի հևքի մեջ կարծես թե մոռացության մատնեցինք հիշատակն այն պայծառ անհատականության, ով իր անջնջելի հետքն է թողել Հայոց պատմության մեջ։

ԳԻՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԸ — 2018-3

Հայաստանում 2018 թվականի գարնանը տեղի ունեցած թավշյա հեղափոխությունից հետո մեր պետության կառավարման շատ քիչ ոլորտներում են նշմարվել լուրջ բարեփոխումների իրականացման մտադրություններ և դրանց համապատասխանող՝ ռազմավարական նպատակների ու առաջնահերթությունների հստակեցման փորձեր։

ԵՌԱՉԱՓ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ՎՏԱՆԳԱՎՈՐ ՀԵՏԱԳԻԾԸ — 2018-2

21-րդ դարին բնորոշ բարդ ու հակասական գործընթացները մեկ հարթության վրա քննելու պարագայում անհնար է հասկանալ ու մեկ նաբանել Հայաստանի Հանրապետության 100-ամյակի նախօրեին մեր երկրում տեղի ունեցած հեղափոխական իրադարձությունների իրական պատճառներն ու հնարավոր հետևանքները։

ՄԱՅԻՍ 28-Ն ԻԲՐԵՎ ՓՈՐՁԱՔԱՐ — 2018-1

Հայաստանի Հանրապետության 100-ամյակի ոգեկոչման արարողությունները խոստանում են դառնալ այն յուրահատուկ «լակմուսի թուղթը», որն առարկայորեն ի ցույց է դնելու ոչ միայն պետականության գաղափարի հանդեպ յուրաքանչյուրս հարգանքի աստիճանը, այլև մեր ներկա հանրապետության ինքնուրույնության և ինքնիշխանության չափը: