Category Archives: ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հոդվածում ուսումնասիրվում են գրական արևելահայերենում, գերմաներենում և ռուսերենում գոյականների հոգնակի թվի կառուցվածքային և բովանդակային հարթություններում դրսևորվող ոճական իրացումները, ընդհանրություններն ու առանձնահատկությունները։ Երեք լեզուներին բնորոշ է հոգնակիի կազմության մասնիկավորման սկզբունքը՝ համակարգային և ոչ համակարգային հոգնակերտներով, որը կարող է ուղեկցվել հիմքի վերակազմավորմամբ, հնչյունափոխությամբ և շեշտի տեղափոխությամբ։ Եթե գրական արևելահայերենը բնութագրվում է հոգնակիի մասնիկավորման և հոլովական հարացույցի համեմատաբար միատարր կառուցվածքով, ապա գերմաներենն ու ռուսերենը ցուցաբերում են հոգնակիության ավելի բազմաձև կազմություն՝ թե՛ մասնիկավորման, թե՛ հոլովական հարացույցի տեսանկյունից։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ երեք լեզուներում էլ հոգնակի թվակարգը երբեմն ոչ միայն որպես քանակայնության արտահայտիչ է, այլև որպես համանունների իմաստատարբերակման միջոց և բովանդակային-ոճական նրբերանգների ցուցիչ՝ արտահայտելով հուզական սաստկացում և ժամանակային անորոշություն։ Այս դիտարկումները թույլ են տալիս հոգնակի թվակարգը մեկնաբանել ոչ միայն որպես պարզ քերականական կարգ, այլև ձևաբանական և իմաստաբանական բազմաշերտ համակարգ, որը, տարբեր կերպ իրացվելով նշված լեզուներում, դառնում է ոճական հնար և բառիմաստի ընդլայնման միջոց։

Սույն աշխատանքում ուսումնասիրվում է լեզվական միավորի իմաստային կարգավիճակի փոփոխությունը կապակցված խոսքում: Դիտարկումները ոչ միայն լեզվաբանական, այլև լեզվափիլիսոփայական և երևութաբանական (ֆենոմենոլոգիական) հարթություններում են։ Հոդվածի ելակետն այն դրույթն է, որ իմաստը օբյեկտիվ իրականության մեջ նախապես տրված հատկություն չէ, այլ ձևավորվում է սուբյեկտի ճանաչողական գործունեության ընթացքում և կազմակերպվում լեզվի միջոցով։

Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ բառը մեկուսացած վիճակում հարաբերականորեն ինքնուրույն անվանողական միավոր է՝ կապված իրականության առանձին բաղադրիչների հետ։ Սակայն կապակցված խոսքում այդ ինքնուրույնությունը խաթարվում է․ բառի իմաստը կորցնում է տեղայնացած բնույթը և ենթարկվում է կառուցվածքային վերաձևավորման։ Այն դադարում է ինքնաբավ իմաստակիր լինելուց և վերածվում է հարաբերությունների համակարգ ներգրավված տարրի։

Զուգահեռաբար տեղի է ունենում իմաստի այլ բաշխում, որի շնորհիվ՝ սպասարկու միավորները, որոնք անկախ վիճակում հստակ իմաստ չեն կրում, ստանձնում են խոսքի իմաստային կազմակերպման առանցքային դեր։ Այս երկակի գործընթացը հանգեցնում է իմաստի անհամաչափ բաշխման և խախտում է իմաստի և դրա կրողների միջև ենթադրվող համապատասխանությունը։

Հոդվածում այս երևույթը մեկնաբանվում է իբրև լեզվական աբսուրդ՝ իր խիստ իմաստով, այսինքն՝ իմաստի վերագրման տրամաբանական կառուցվածքի խզում։ Երևութաբանության տեսանկյունից այն փորձառություն է, որտեղ իմաստը ներկայանում է առանց կայուն տեղայնացման՝ շարժական և հարաբերականորեն բաշխված երևույթ։

Հիմնավորվում է, որ լեզուն իրականության պարզ արտացոլման համակարգ չէ։ Այն ինքնուրույն կառուցողական դաշտ է, որտեղ իմաստը ձևավորվում է ոչ թե առանձին միավորների ներսում, այլ դրանց միջև հարաբերությունների զարգացող կազմակերպման միջոցով։

Սույն հոդվածն ուսումնասիրում է փաստաբանների եզրափակիչ ելույթները «Սև կարապ» դատական գործի (2024 թ.) մասին։ Դրանք վերաբերում են նախկին բալետի պարուհի Էշլի Բենեֆիլդին, որ սպանել էր իր ամուսնուն՝ Դուգլաս Բենեֆիլդին` իր արարքը համարելով ինքնապաշտպանություն: Դիսկուրսի ուսումնասիրությունը ներառում է մեղադրող Սյուզան Օ’Դոնելի եզրափակիչ ելույթը, որ ներկայացնում էր պետությունը և դատապարտում մեղադրյալին՝ վերոնշյալ գործողությունը համարելով սպանություն, որը պետք է ապացուցվի առանց որևէ հիմնավոր կասկածի:

Պաշտպանական կողմը ներկայացնում էր փաստաբան Նիլ Թեյլորը: Նա փորձում էր պաշտպանել մեղադրյալին՝ նրա արարքը դիտարկելով որպես ինքնապաշտպանություն: Այս իրավական դիսկուրսն ուսումնասիրվում է որակական վերլուծության միջոցով, որն իրականացվում է հռետորական-ոճական դիսկուրսի վերլուծության մեթոդով և լրացվում է հեղինակի կողմից կրկնությունների, ուղիղ խոսքի և հռետորական հարցերի քանակական դիտարկումներով, որոնք հաշվարկվում և համեմատվում են ուսումնասիրվող խոսքային նմուշներում։

Հին հայերենի վ (v), ւ (ṷ) և ու (oṷ) գրերով նշանակված լեզվական միավորների հնչաբանական բնութագրերի հարցը հայերենագիտության քննության նյութ է եղել դեռևս 19-րդ դ. վերջերից Հ. Հյուբշմանի աշխատություններում: Ըստ Հ. Հյուբշմանի՝ այդ երեք գրերով արտահայտվել է միևնույն հնչյունը (իմա՝ հնչույթը – Վ.Պ.), մի տարբերությամբ. եթե վ (v)-ն պարզ շփական բաղաձայն էր, ապա ւ (ṷ)-ն և ու (ou)-ն, պայմանավորված դիրքային կիրառությամբ, երկբնույթ էին՝ կարող էին հանդիպել ինչպես բաղաձայնական՝ [v], այնպես էլ ձայնավորական՝ [u] արժեքով: Հնչույթաբանական առումով դա նշանակում է, որ վ (v), ւ (ṷ), ու (ou) գրերով արտահայտվել են միևնույն հնչույթի երեք դիրքային տարբերակները՝ այլահնչակները: Հայերենագետների մեծ մասը, որոնք այս կամ այն կերպ անդրադարձել են խնդրին, հայեցակարգային առումով ընդունել է Հ. Հյուբշմանի հարացույցը (Ա. Մեյե, Ն. Մառ, Հ. Աճառյան, Ս. Ղազարյան, Է. Թումանյան, Հ. Մուրադյան)՝ դրանից շեղվելով միայն մասնավոր հարցերում: Ասվածը բնութագրական է հատկապես ու (oṷ)-ի դեպքում. վերոհիշյալ բոլոր հեղինակներն էլ հին հայերենի ու (oṷ)-ն համարել են երկու տառով նշանակված պարզ ձայնավոր՝ [u]: Այդ առումով բացառություն էր Հ. Պեդերսընը, ըստ որի՝ հին հայերենի ու (oṷ)-ն երկբարբառ էր: Ու (oṷ)-ի երկբարբառային բնույթի մասին ակնարկել են նաև Ս. Ղազարյանը, Ա. Աբրահամյանը, Է. Թումանյանը և Վ. Համբարձումյանը: Է. Աղայանն առաջին հայերենագետն էր, որը 20-րդ դ. 60-ական թթ. հին հայերենի հնչույթային համակարգը քննեց իրապես հնչույթաբանական մոտեցումով՝ հիմք ընդունելով Ն. Տրուբեցկոյի մշակած գործառական հնչույթաբանության սկզբունքները, այն է՝ տարբերակիչ հատկանիշների և երկանդամ հակադրության: Դրանով հանդերձ, նշված հնչական բաղադրիչների բնութագրերի հարցում Է. Աղայանը նույնպես ընդհանուր առմամբ պաշտպանեց Հ. Հյուբշմանի հայեցակարգը: Ըստ Է. Աղայանի՝ նշված երեք հնչյուններից բուն հնչույթը <Ու>-ն էր, որը ձայնորդ էր, իսկ ու (oṷ)-ն, վ (v)-ն և ւ (ṷ)-ը նրա դիրքային տարբերակները՝ ենթահնչույթներն էին: Սույն աշխատանքում, դարձյալ առաջնորդվելով գործառական հնչույթաբանության սկզբունքներով, ցույց է տրվում, որ՝ 1) վ (v)-ը և ւ (ṷ)-ը հին հայերենի հնչույթային համակարգի լիիրավ անդամներ էին, չնայած այն հանգամանքին, որ երկուսն էլ ունեին կիրառության մասնակի սահմանափակում. այն է` ւ (ṷ)-ով չէր կարող սկսվել բառը, իսկ բառավերջում վ (v) կարող էր լինել միայն ո (o) ձայնավորից հետո, եթե արտաբերվող հնչյունը ու (oṷ) երկբարբառակերպը չէր (հմմտ. բով «մետաղը հալելու հնոց», ի հակադրություն բու-ի «բու թռչունը»). այլապես ձայնավորահաջորդ դիրքում՝ բառամիջում, թե բառավերջում, սովորական էր ւ (ṷ)-ը, այլ ոչ թե` վ (v)-ը. 2) ու (oṷ)-ով նշանակվել է ոչ թե պարզ ձայնավոր, այլ երկբարբառային կազմություն, ավելի ստույգ՝ երկբարբառակերպ: Այդ տեսակետի ակներև փաստարկներից է այն, որ ւ (ṷ) կիսաձայնը, ինչպես և յ (i̭) կիսաձայնը, հանդիպում էր միայն երկբարբառակերպների կազմում և կարող էր ինքնուրույնաբար հերթագայվել ինչպես բաղաձայնների, այնպես էլ յ (i̭) կիսաձայնի հետ՝ ձևավորելով իմաստատարբերակիչ, այլ կերպ՝ հնչույթաբանական հակադրություններ (հմմտ. բաւ «սահման, ծայր» ∼ բան «խոսք, ասացված» ∼ բառ «բառ», գոյն «երանգ. ներկ» ∼ գուն-(ել) «գույն տալ» և այլն): Ընդ որում, հնչույթաբանական հակադրություններ գործել են նաև նույն երկբարբառակերպների ձայնավորական բաղադրիչների միջև (հմմտ. նաւ «նավ» ∼ նու «հարս», չու «երթ, ուղևորություն» ∼ չեւ «դեռ չեղած, տակավին ոչ» և այլն): Իսկ դա նշանակում է, որ երկբարբառակերպների ձայնավորական և կիսաձայնական բաղադրիչների կապը թույլ էր, և նրանք կարող էին գործառել նաև առանձնաբար:

Հոդվածում ուսումնասիրվում է գնահատողականությունը մեդիալեզվի տիրույթում: Գնահատողականությունն իր միջուկային էությամբ վերաբերմունքային-հասկացական կարգ է, որը մեդիատեքստում դառնում է հանրային կարծիքի արտահայտության գործիք։ Այն արտացոլում է հաղորդողի սուբյեկտիվ դիրքորոշումը իրադարձության կամ անձի նկատմամբ և ԶՀՄ-ում վերափոխվում է գաղափարական ու ներգործական ազդակի։ Հատկապես թվային միջավայրում, որտեղ բովանդակության տարածումը հաճախ հիմնված է վերաբերմունքի վրա, գնահատողականությունը դառնում է մեդիալեզվի առանցքային բաղադրիչ։

Լեզվաբանական ուսումնասիրություններում այն դիտարկվել է որպես համակարգ, որը ներառում է վերաբերմունքի, ներգրավվածության և աստիճանակարգության չափորոշիչներ։ Հայ գիտական դաշտում թեման դեռևս համարժեքորեն ուսումնասիրված չէ, չնայած առկա են առանձին դիտարկումներ մամուլի լեզվի, հանրային խոսքի ու գովազդի վերաբերյալ։ Հոդվածը նպատակ ունի համակողմանի ներկայացնելու գնահատողականության դերը ժամանակակից ԶՀՄ-ում՝ ուսումնասիրելով այն թե՛ լեզվական մակարդակով (բառ, նախադասություն), թե՛ խոսույթային ու համատեքստային հարթություններում՝ հաշվի առնելով հեղինակին, լսարանը, ժանրը, մեդիամիջավայրը և մշակութային-քաղաքական համատեքստը։

Եվ ժամանակակից հայախոս հանրույթի լեզվական գիտակցության մեջ

Հոդվածում դիտարկվում է հույզերի ոլորտի լեզվամշակութային առանձնահատկությունը։

Զգացմունքային փորձառությունները ազդում են կյանքի բոլոր ոլորտների վրա և համարվում են օբյեկտիվ իրականության արտացոլման, ճանաչման և գնահատման ձևերից մեկը։ Տխրություն հույզը հիմնական էմոցիաներից է։ Հետազոտության առարկան տխրություն հուզական հայեցակարգն է և դրա ուսումնասիրությունը Վ. Տերյանի բանաստեղծություններում և ժամանակակից հայ հասարակության լեզվական գիտակցության մեջ։

Տխրության հայեցակարգը մարդկանց լեզվական գիտակցությունում վերլուծելու նպատակով մենք իրականացրել ենք ասոցիատիվ փորձ, որի նպատակն էր ուսումնասիրել այն ասոցիացիաները, որոնք առաջանում են տխրություն հույզի հետ կապված։ Ասոցիատիվ փորձին մասնակցել է ավելի քան 100 մարդ։ Նրանք պետք է ասոցիացիաներ տային տխրություն բառը լսելուց անմիջապես հետո։

https://vemjournal.org/wp-content/uploads/2025/07/06-Լեզվաբանություն-2025-1.pdf

Լեզվաբանական գրականության մեջ երկբարբառի միասնական ըմբռնում չկա: Առաջադրված բնորոշումների մեծ մասի համար կարող է ընդհանուր համարվել, թերևս, երկբարբառը (մեկ վանկում արտաբերվող) երկու ձայնավորի կամ ձայնավորի և ձայնորդի հնչարտաբերական բարդ միասնություն է, որի բաղադրիչներից միայն մեկն ունի վանկարար գործառույթ տիպի ձևակերպումը: Իրականում երկբարբառին տրված բնորոշումները, մի կողմ թողնելով նրանցում առկա ոչ էական տարբերությունները, միմյանցից տարբերվում են մի շարք էական կողմերով: