Tag Archives: վիմագիր

DOI: 10.57192/18291864-2026.1-194

ԳԱՆՁԱՍԱՐԻ ՎԱՆՔԻ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ՆՈՐՈՒՅԹՆԵՐԸ.
քահանայի օրագրից

Հոդվածի համահեղինակ Տեր Բագրատ Ֆարիշյանը 1989-1993 թթ.. եղել է հայ միջնադարյան ճարտարապետության գլուխգործոց Գանձասարի վանքի հոգևոր հովիվը: Այդ ընթացքում նա իր օրագրում ընդօրինակել է վանական համալիրի գրեթե բոլոր վիմական արձանագրությունները: Դրանց մեջ մոտ յոթ տասնյակ վիմագրեր տարբեր պատճառներով տեղ չեն գտել նախորդ ուսումնասիրողների աշխատություններում։ Այս համեմատաբար նորահայտ արձանագրությունները համալրում են Գանձասարի վանքի հարուստ վիմագրական ժառանգությունը, ընդ որում, գոնե հրատարակված տարբերակով փրկվելով հավանական վանդալական ոչնչացումից:

Այս արձանագրությունները ոչ միայն կարևորագույն սկզբնաղբյուրներ են Գանձասարի նշանավոր վանքի, Հասան-Ջալալյան իշխանական տոհմի, այլև Հայոց պատմության համար:

ՏԱԹԵՎԻ ՎԱՆՔԸ՝
ՍԲ ԵՎՍՏԱԹԵՈՍ ԱՌԱՔՅԱԼԻ ՈՒԽՏ

Սյունյաց հոգևոր-մշակութային կենտրոն Տաթևի վանքի պատմության ուսումնասիրման համար առաջնային սկզբնաղբյուր է պատմագիր Ստեփանոս Օրբելյանի պատմագիրքը (գրված՝ Նորավանքում, 1297 թ.): Պատմագիրը մանրամասն նկարագրում է Տաթևի վանքի Կաթողիկե եկեղեցու կառուցումն ու Սբ Պողոս-Պետրոս առաքյալների նշխարների ամփոփումը տաճարի զույգ մույթերի հիմքերում՝ չհիշատակելով Քրիստոսի կամ Սբ Թադեոս առաքյալի ենթադրյալ աշակերտ Սբ Եվստաթեոս-Եվստաթե-Ստաթեին: Վերջինիս անունը վկայված չէ նաև վաղ շրջանի մատենագրական և վարքագրական աղբյուրներում, այլ միայն 15-րդ դարից ի վեր:

Տաթևում Սբ Պողոս-Պետրոս առաքյալների անունների քողարկման և վանքը ենթադրյալ Սբ Եվստաթեոս առաքյալի անվան հետ զուգակցման բուն պատճառը կարելի է պայմանավորել ժամանակի եկեղեցաքաղաքական պայմանների թելադրանքով, երբ Կիլիկիայում գտնվող կաթողիկոսական աթոռի որդեգրած լատինամետ դիրքորոշման հետևանքով Սյունիքում ընդլայնվել էր ունիթորական շարժումը՝ Նախիջևանի Քռնա կենտրոնով: Այս տեսանկյունից, թերևս, սխալված չենք լինի, եթե ասենք, որ այդ էր Սյունյաց հոգևոր և եպիսկոպոսանիստ կենտրոնն առաքելադիր հռչակելու հիմնական պատճառը:

Ինչ վերաբերում է Տաթև տեղանվանը, ապա այն քանիցս հիշվում է մատենագրական և վիմագրական աղբյուրներում, որոնցից վաղագույնը, թերևս, «Ներսեսյան» գահնամակում պահպանված տոհմանունն է՝ «Տաթևյանք», ապա նաև Օրբելյանի վկայությունները, 13-14-րդ դդ. ձեռագրերի հիշատակարաններն ու վանքի ժամանակամերձ վիմագրերը, այսինքն՝ Տաթև տեղանունը վավերացվում է դեռևս վաղ միջնադարում և հետագա դարերում: Սբ Եվստաթեոսի անվան շուրջ հյուսված ավանդության ու դրա կրոնական-քաղաքական դրդապատճառներից զատ, վանքի Կաթողիկեն այսօր նորից իր սուրբ առաքյալների՝ Պողոսի և Պետրոսի անունն է կրում, իսկ Սբ Եվստաթեոսի անվան հետ են կապում միայն վանքի պարսպից դուրս՝ հյուսիսարևելյան կողմում գտնվող կիսավեր հուշակառույցը: