Author Archives: SimonVratsian

ԱԶԴ — ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄԱՐԴՈՒ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԱՐԴՈՒ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ Որպես դարաշրջանի հիմնական հակասություն

Տն­տե­սա­կան կամ քա­ղա­քա­կան որ­ևէ նա­խա­գիծ շրջա­դար­ձա­յին վե­րա­փո­խութ­յուն­նե­րի նե­րուժ կա­րող է ու­նե­նալ որ­ևէ երկ­րի հա­մար, ե­թե առ­կա ի­րո­ղութ­յուն­նե­րի վեր­լու­ծութ­յան հի­ման վրա բա­ցա­հայ­տում է ա­ռա­ջըն­թա­ցը խո­չըն­դո­տող խոր­քա­յին պատ­ճառ­նե­րը և­ ա­ռա­ջար­կում դրանց հաղ­թա­հար­ման կոնկ­րետ ու­ղի­ներ: Բայց դա հնա­րա­վոր է միայն այն դեպ­քում, ե­թե պա­տաս­խա­նա­տու պե­տա­կան գոր­ծիչ­ներն ու հաս­տա­տութ­յուն­նե­րը դեմ­քով շրջվեն դե­պի երկ­րի զար­գաց­ման հա­մար սկզբուն­քա­յին նշա­նա­կութ­յուն ու­նե­ցող, ուս­տիև գի­տա­կան ի­մաս­տա­վո­րում պա­հան­ջող հար­ցե­րը և դ­րանք դարձ­նեն քննար­կում­նե­րի գլխա­վոր թե­ման։ Ներ­կա­յումս մենք ևս­ ու­նենք մեր երկ­րի ա­ռա­ջըն­թա­ցը խո­չըն­դո­տող խոր­քա­յին պատ­ճառ­նե­րին և դ­րանց հաղ­թա­հար­ման ու­ղի­նե­րին վե­րա­բե­րող հար­ցե­րը ներ­քին քա­ղա­քա­կան խո­սույ­թի օ­րա­կարգ բե­րե­լու խնդիր:

1991 թվականից ի վեր, երբ խորհր­դա­յին սո­ցիա­լիզ­մից ան­ցում կա­տա­րե­ցինք կա­պի­տա­լիզ­մի այն տա­րա­տե­սա­կին, ո­րին մաս­նա­գետ­նե­րը տվել են վայ­րի կա­պի­տա­լիզմ ան­վա­նու­մը, ա­զա­տա­կան տնտե­սութ­յան՝ դրսից ներ­մուծ­ված տե­սա­կի վեր­լու­ծութ­յան ու գնա­հատ­ման հար­ցե­րը մեզանում հա­մա­ռո­րեն շրջանց­վել են: Կ­րա­վո­րա­կան կեց­վածք են ըն­դու­նել նաև գի­տա­կան շրջա­նակ­նե­րը, ո­րոնք խնդի­րը չեն դարձ­րել գի­տա­կան հե­տա­զո­տութ­յան նյութ և չեն կա­րո­ղա­ցել կա­ռու­ցո­ղա­կան գի­տա­կան ընդ­դի­մութ­յուն դառ­նալ իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի հա­մար։ Մինչ այդ աշ­խարհն ար­դեն իսկ գի­տեր շու­կա­յա­կան տնտե­սութ­յան հա­ջող­ված մո­դել­ներ՝ սո­ցիա­լա­կան կողմ­նո­րոշ­ման շու­կա­յա­կան տնտե­սու­թան արևմ­տա­գեր­մա­նա­կան մո­դե­լը, ընդ­հա­նուր բա­րօ­րութ­յան հա­սա­րա­կութ­յուն ա­նունն ստա­ցած շու­կա­յա­կան տնտե­սութ­յան տար­բե­րա­կը և­ այլն: Այն հար­ցը, թե ճի՞շտ էր արդ­յոք կա­պի­տա­լիզ­մի բազ­մա­թիվ տար­բե­րակ­նե­րի մեջ հօ­գուտ նրա վայ­րի տե­սա­կի մեր կա­տա­րած ընտ­րութ­յու­նը, մեր գի­տութ­յա­նը չհու­շե­ցին ան­կա­խութ­յան եր­կու-ե­րեք տար­վա ըն­թաց­քում ՀԽՍՀ-ում ստեղ­ծած հզոր արդ­յու­նա­բե­րա­կան հա­մա­լի­րի ջար­դո­տու­մը, երկ­րի հայտն­վե­լը տնտե­սա­կան անկ­ման ու աղ­քա­տութ­յան ան­դուն­դի հա­տա­կում և նույ­նիսկ բնա­թափ­ման բնույթ ստա­ցած ար­տա­գաղ­թը: Դ­րանց գի­տա­կան վեր­լու­ծութ­յան ու ի­մաս­տա­վոր­ման խն­դիր­ներն ընդ­հան­րա­պես մնա­ցին չգի­տակց­ված ու նաև չպա­հանջ­ված: Ան­ցած ու­ղու ի­մաս­տա­վոր­մա­նը, նրա քննա­կան վեր­լու­ծութ­յա­նը մեզ չմղե­ցին նաև հա­ջոր­դա­կան ընտ­րութ­յուն­նե­րին ու­ղեկ­ցող քա­ղա­քա­կան ցնցում­նե­րը, երբ թվում էր, թե բե­կում­նա­յին այդ պա­հե­րին մեր ձա­խո­ղում­նե­րի պատ­ճառ­նե­րի փնտրտու­քը պետք է դառ­նար ներ­քին քա­ղա­քա­կան խո­սույ­թի ա­ռար­կա:

Այս­պես թե այն­պես հետ­խորհր­դա­յին շատ երկր­նե­րի հետ ՀՀ ա­ռաջ­նորդ­նե­րը բռնե­ցին նոր հա­սա­րա­կարգ կա­ռու­ցե­լու ու­ղին «­Մեր­ժի՜ր սո­ցիա­լիզ­մը» կար­գա­խո­սով: Ն­կա­տենք, որ ի­րենց սպա­ռած, ա­ռա­ջըն­թա­ցը խո­չըն­դո­տող ե­րևույթ­նե­րի մեր­ժու­մը (բա­ցա­սու­մը) հա­սա­րա­կա­կան կյան­քի բնա­կան ու­ղե­կիցն է: Կա­ռա­վար­վող, այլ ոչ թե սո­ցիա­լա­կան տա­րերք­ին թողն­ված գոր­ծըն­թաց­նե­րում այդ մեր­ժու­մը (բա­ցա­սու­մը), որ­պես կա­նոն, կա­տար­վում է նախա­պես մշակ­ված որ­ևէ սո­ցիալ-քա­ղա­քա­կան նա­խագ­ծի ի­րա­գործ­ման հա­մար: Դա հնի կա­ռու­ցո­ղա­կան մերժ­ման մշա­կույթն է: Մեր դեպ­քում ան­ցու­մա­յին  գոր­ծըն­թա­ցի սկիզ­բը դրած քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րը գա­ղա­փար չու­նեին ո՜չ ինք­նա­հո­սի թողն­ված անց­ման վերջ­նարդ­յունք­նե­րի, ո՜չ էլ դրան ու­ղեկ­ցող վտանգ­նե­րի հաղ­թա­հար­ման ու­ղի­նե­րի մա­սին:

Նույնն է վի­ճակը նաև այ­սօր: Ա­վան­դույ­թի ուժ է ձեռք բե­րում քա­ղա­քա­կան մի մշա­կույթ, ո­րին կար­ծես հա­կա­ցուց­ված է մերժ­վող հնի և­ որ­դեգր­վող նո­րի (քա­ղա­քա­կան նոր ու­ղեգ­ծի) տե­սա­կան ի­մաս­տա­վո­րու­մը: Հա­սա­րա­կար­գա­յին  ի­րո­ղութ­յուն­նե­րի խոր­քա­յին վեր­լու­ծութ­յու­նից զուրկ և­ այդ ի­մաս­տով դեպի ա­պա­գա­ն չկողմ­նո­րոշ­ված նման քա­ղա­քա­կան մշա­կույ­թը կա­րե­լի է ան­վա­նել դեստ­րուկ­տիվ (ա­պա­կա­ռու­ցո­ղա­կան) մերժ­ման քա­ղա­քա­կան մշա­կույթ: Այ­սօր մեր ներ­քին քա­ղա­քա­կան կյան­քը հենց այդ հու­նով է ծա­վալ­վում: Պա­տա­հա­կան չէ, որ գա­ղա­փար­նե­րի ու ծրագ­րե­րի մրցակ­ցութ­յու­նը մե­զա­նում փո­խա­րին­ված է ժո­ղովր­դին տրվող խոս­տում­նե­րի մրցակ­ցութ­յամբ, քա­ղա­քա­կան ու­ղեգ­ծի փո­փո­խութ­յու­նը` իշ­խա­նա­փո­խութ­յամբ: Դեստ­րուկ­տիվ մերժ­ման քա­ղա­քա­կան մշա­կույ­թը երկ­րի զար­գաց­ման խնդիր­նե­րը հա­յե­ցա­կար­գե­րի, քա­ղա­քա­կան ու­ղեգ­ծե­րի ու նա­խագ­ծե­րի մշակ­ման հար­թութ­յու­նից տե­ղա­փո­խում է ան­ձե­րի դի­մա­կա­յութ­յան հար­թութ­յուն՝ այդ­տեղ փնտրե­լով սո­ցիա­լա­կան բո­լոր ձա­խո­ղում­նե­րի պատ­ճառ­նե­րը, թեև ակն­հայտ է, որ ե­թե պահ­պան­վում է ա­նար­դա­րութ­յուն ու ան­հա­վա­սա­րութ­յուն սե­րող տնտե­սա­կար­գա­յին մե­քե­նան, ոչ մի իշ­խա­նա­փո­խութ­յուն, աշ­խա­տա­սեն­յակ­նե­րի ցու­ցա­նակ­նե­րի ոչ մի փո­փո­խութ­յուն ի զո­րու չէ խա­փա­նե­լու հնի վե­րար­տադ­րութ­յու­նը[1]: Պա­հանջ­վում է այդ մե­քե­նան կազ­մա­քան­դող նա­խա­գիծ:

Կան նման նա­խագ­ծե­րին ներ­կա­յաց­վող անհ­րա­ժեշտ մե­թո­դա­բա­նա­կան պա­հանջ­ներ, ո­րոնց դրանք պետք է բա­վա­րա­րեն հա­ջո­ղութ­յան հաս­նե­լու հա­մար: Ակն­հայտ է, օ­րի­նակ, որ անպայման պետք է բա­ցա­հայտ­վի վե­րա­փոխ­ման են­թա­կան` հա­սա­րա­կար­գի հիմ­նա­կան հա­կա­սութ­յու­նը, քա­նի որ ինք­նին պարզ է, որ սո­ցիա­լա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի մա­կե­րե­սին դրսևոր­վող բացասա­կան եր­ևույթ­նե­րը չեն կա­րող ի­րենց էութ­յա­նը հա­մար­ժեք ձևով ըմբռն­վել ու գնա­հատ­վել, ե­թե չկապ­վեն հա­մա­կար­գի խոր­քե­րում առ­կա այն բախ­ման հետ, ո­րից դրանք ա­ծանց­ված են որ­պես հետ­ևանք­ներ:

Մեր օ­րե­րում ա­վե­լի ու ա­վե­լի տե­սա­նե­լի է դառ­նում, որ հետ­մո­դեռ­նի դա­րա­շր­ջա­նի գլխա­վոր հա­կա­մար­տութ­յու­նը տնտե­սա­կան մար­դու (homo economicus) և քա­ղա­քա­կան մար­դու (homo politicus) բա­խումն է: Թեև այս գա­ղա­փա­րի գի­տա­կան ըն­կա­լումն ա­ռայժմ հա­սու­նաց­ման փու­լում է, բայց մենք դրան անդ­րա­դար­ձել ենք դեռևս 2007 թվա­կա­նին[2]՝ հիմ­նա­վո­րե­լով այն միտ­քը, որ վայ­րի կա­պի­տա­լիզ­մից դուրս գա­լու ոչ մի նա­խա­գիծ չի կա­րող հա­ջո­ղութ­յան հա­վակ­նել ա­ռանց տնտե­սա­կան մար­դու և քա­ղա­քա­կան մար­դու բա­խու­մի ան­ցա­վա­գին հան­գու­ցա­լուծ­ման:

Տն­տե­սա­կան մար­դու և քա­ղա­քա­կան մար­դու ու նրանց վրա հիմն­վող տնտե­­սա­կան և քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի հա­րա­բե­րութ­յան դի­տա­նկյունից պատ­­մա­կան ըն­թաց­քի քննութ­յան էվ­րիս­տի­կա­կան ար­ժեքն այն է, որ այդ­տե­ղից են եր­ևում նրա այն­պի­սի կող­մերը, որոնք տե­սա­նե­լի չեն այլ դի­տա­կե­տե­րից: Բա­վա­կան է ա­սել, որ այն տրա­մադ­րում է հա­մաշ­խար­հա­յին պատ­մութ­յան պար­բե­րաց­ման՝ նա­խորդ­նե­րից տար­բեր հիմք: Ե­թե Կ. Մարք­սը, օ­րի­նակ, ար­տադ­րո­ղա­կան ու­ժե­րի ու ար­տադ­րա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի զար­գաց­ման հիմ­քով ա­ռանձ­նաց­նում էր հա­սա­րա­կութ­յան պատ­մա­կան զար­գաց­ման հինգ ֆոր­մա­ցիա, ե­թե Ու. Ռոս­ոուն  ար­տադ­րութ­յան բնույ­թի փո­փո­խութ­յան հիմ­քով ա­ռանձ­նաց­նում էր պատ­մա­կան զար­գաց­ման ե­րեք (ագ­րա­րա­յին, արդ­յու­նա­բե­րա­կան և հե­տարդ­յու­նա­բե­րա­կան) շրջա­փուլ, ա­պա իշ­խա­նութ­յան նկատ­մամբ տնտե­սա­կան մար­դու և քա­ղա­քա­կան մար­դու հա­րա­բե­րութ­յան դի­տա­կե­տից նույն այդ պատ­մութ­յան մեջ ա­ռանձ­նա­նում է եր­կու շրջա­փուլ: Ա­ռա­ջի­նը՝ պե­տութ­յուն­նե­րի ա­ռա­ջա­ցու­մից մինչև ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան հե­ղա­փո­խութ­յուն­նե­րը, իսկ երկ­րոր­դը այդ հե­ղա­փո­խութ­յուն­նե­րից մինչ մեր օ­րերն ըն­կած պատ­մաշր­ջանն է: Ա­ռա­ջի­նի հա­մար բնու­թագ­րա­կան է այն, որ տնտե­սա­կան մար­դու սո­ցիա­լա­կան ու­ժը, որն ա­ռար­կա­յա­նում էր նրան որ­պես մաս­նա­վոր սե­փա­կա­նութ­յուն պատ­կա­նող ստրուկ­նե­րի ու տա­րածք­նե­րի տես­քով, ուղ­ղա­կիո­րեն փո­խարկ­վում էր քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան: Ա­մե­նա­մեծ ստրկա­տերն էր դառ­նում ստրկա­տի­րա­կան պե­տութ­յան գլու­խը: Նույնն էր ի­րա­վի­ճա­կը նաև ա­վա­տա­տի­րութ­յան շրջա­նում, երբ ա­մե­նա­խո­շոր հո­ղա­տերն ու ճոր­տա­տերն էր զբա­ղեց­նում թա­գա­վո­րա­կան գա­հը[1]: Սո­ցիա­լա­կան ու­ժի՝ ան­մի­ջա­կա­նո­րեն քա­ղա­քա­կան ու­ժի փո­խարկ­ման այս եր­ևույ­թը տևեց մինչև ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան հե­ղա­փո­խութ­յուն­նե­րը, ո­րոնք դար­ձան նոր տի­պի քա­ղա­քա­կան ու­ժա­դաշ­տի ձևա­վոր­ման մեկ­նա­կետ: Եղ­բայ­րութ­յան, ա­զա­տութ­յան ու հա­վա­սա­րութ­յան կար­գա­խոս­նե­րով հաս­տատ­ված հա­սա­րա­կար­գն ի վեր­ջո ըն­դու­նեց քա­ղա­քա­կան հա­վա­սա­րութ­յան՝ մինչ օրս պառ­լա­մեն­տա­կան ժո­ղովր­դա­վա­րութ­յան գլխա­վոր ձեռք­բե­րու­մը հա­մար­վող «մեկ ընտ­րող — մեկ քվե» բա­նաձ­ևը: Հենց սկզբից ակն­հայտ էր, որ հե­ղա­փո­խա­կան վե­րել­քի պայ­ման­նե­րում ըն­դուն­ված՝ մարդ­կանց քա­ղա­քա­կան հա­վա­սա­րութ­յան այդ բա­նաձ­ևը ցան­կա­լի չէր տնտե­սա­կան մար­դու հա­մար: Ի տար­բե­րութ­յուն նա­խորդ ժա­մա­նակ­նե­րի՝ նրա սո­ցիա­լա­կան ուժն այժմ միայն «ընտ­րութ­յուն­նե­րի մա­ղով» անց­նե­լով կա­րող էր փո­խարկ­վել իշ­խա­նութ­յան: Շատ ժա­մա­նակ չպա­հանջ­վեց, որ­պես­զի բա­ցա­հայտ­վի հե­ղա­փո­խութ­յուն­նե­րի կող­մից հռչակ­ված ա­զա­տութ­յան (որն այս դեպ­քում ըմբռն­վում էր որ­պես շու­կա­յա­կան մրցակ­ցութ­յան ա­զա­տութ­յուն) ու «մեկ ընտ­րող — մեկ քվե» բա­նաձ­ևով ներ­կա­յաց­վող քա­ղա­քա­կան հա­վա­սա­րութ­յան սկզբուն­քի ներ­քին գո­յա­բա­նա­կան հա­կա­սութ­յու­նը: Ակն­հայտ դար­ձավ հա­կա­սութ­յու­նը մի կող­մից՝ հա­սա­րա­կութ­յան հա­վա­քա­կան շա­հի (ո­րի կրո­ղը հա­մընդ­հա­նուր ընտ­րա­կան հա­մա­կար­գով իշ­խա­նութ­յան ե­կած քա­ղա­քա­կան մարդն է), մյուս կող­մից՝ իր հզո­րութ­յա­նը հա­մար­ժեք իշ­խա­նութ­յան հա­վակ­նող տնտե­սա­կան մար­դու շա­հի միջև: Ընտ­րա­զանգ­վա­ծի մեջ փոք­րա­մաս­նութ­յուն կազ­մող տնտե­սա­կան մարդն ի սկզբա­նե պառ­լա­մեն­տա­կան ժո­ղովր­դա­վա­րութ­յան «մեկ ընտ­րող — մեկ քվե» բա­նաձ­ևը ըն­կա­լել է որ­պես պո­տեն­ցիալ խո­չըն­դոտ իր սո­ցիա­լա­կան ուժն իշ­խա­նութ­յան փո­խար­կե­լու ճա­նա­պար­հին[2]: Զուտ գործ­նա­կան բնույ­թի քայ­լե­րից բա­ցի` տնտե­սա­կան մար­դը ա­զատ ձեռ­նե­րե­ցութ­յան ո­լոր­տը քա­ղա­քա­կան մար­դու կա­մա­յա­կա­նութ­յուն­նե­րից պաշտ­պա­նե­լու հա­մար շրջա­նա­ռութ­յան մեջ է դրել հան­րութ­յան լայն շրջա­նակ­նե­րի հա­մար ըն­կա­լե­լի գա­ղա­փար­ներ, ո­րոնք հե­տա­գա­յում թևա­վոր խոս­քի տես­քով լայն տա­րա­ծում են գտել Եվ­րո­պա­յում, իսկ հե­տա­գա­յում նաև ծա­վա­լել-բա­ցո­րո­շել է դրանք՝ որ­պես քա­ղա­քատն­տե­սա­կան տե­սութ­յան ամ­բող­ջա­կան հիմ­նա­տար­րեր: Խոսքը, այս­պես կոչ­ված, մա­քուր կա­պի­տա­լիզ­մի տե­սութ­յան մա­սին է, ո­րի ա­ռանց­քա­յին գա­ղա­փա­րը հայտ­նի է “Laissez-faire” (ֆրան­սե­րեն ուղ­ղա­կի նշա­նա­կում է «թույլ տվեք ա­նել», ա­սել է թե՝ «­Թույլ

տվեք աշ­խա­տել») տա­րած­ված ա­ֆո­րիզ­մի ձևով: Տն­տե­սա­կան այդ դոկտ­րի­նի ի­մաս­տը հան­գում է նրան, որ մաս­նա­վոր ձեռ­նե­րե­ցութ­յու­նը պետք է ա­զատ լի­նի պե­տութ­յան մի­ջա­մտութ­յու­նից (ծայ­րա­հեղ դեպ­քում այդ մի­ջամ­տութ­յու­նը պետք է հասց­վի նվա­զա­գույ­նի): Դա, ըստ էութ­յան, տնտե­սա­կան մար­դու և քա­ղա­քա­կան մար­դու հա­րա­բե­րութ­յան մո­դել էր, ո­րը մայր­ցա­մա­քա­յին Եվ­րո­պա­յում քա­րոզ­վում էր տնտե­սա­կան մար­դու կող­մից՝ ա­զատ­վե­լու հա­մար միա­պե­տա­կան քա­ղա­քա­կան կար­գի լծից: “Laissez-faire” սկզբուն­քի[1] վրա հիմն­ված դոկտ­րի­նը պե­տութ­յան դե­րա­կա­տա­րութ­յու­նը ներ­կա­յաց­նում էր ՙ­գի­շե­րա­յին պա­հակ՚ այ­լա­բա­նութ­յամբ՝ այդ «պա­հա­կին» վե­րա­պա­հե­լով միայն մաս­նա­վոր սե­փա­կա­նութ­յան պաշտ­պա­նութ­յան և շու­կա­յի ա­զա­տութ­յան վե­րահսկ­ման հար­ցե­րը: Ֆ­րան­սիա­կան մեծ հե­ղա­փո­խութ­յու­նից հե­տո, երբ տնտե­սա­կան մար­դը հայտն­վեց իշ­խա­նութ­յան մեջ, նա այլևս նախ­կին ե­ռան­դով չէր հե­տապն­դում “Laissez-faire” սկզբուն­քի ի­րա­գոր­ծու­մը: Ն­րա հոգ­սը պառ­լա­մեն­տա­կան ժո­ղովր­դա­վա­րութ­յամբ ըն­դուն­ված «մեկ ընտ­րող — մեկ քվե» սկզբունքն էր:

Խն­դի­րը նոր ո­րակ ձեռք բե­րեց 19-րդ դա­րի կե­սե­րից սկսած՝ քա­ղա­քա­կան կյան­քի կու­սակ­ցա­կա­նաց­ման պայ­ման­նե­րում: 19-րդ դա­րի երկ­րորդ կե­սից  մին­չև 20-րդ դա­րի կեսը՝ շուրջ 100 տար­վա ըն­թաց­քում, տնտե­սա­կան մար­դուն հա­ջող­վեց կի­րա­ռել սո­ցիա­լա­կան ու քա­ղա­քա­կան տեխ­նո­լո­գիա­ներ[2], ո­րոնք թույլ տվե­ցին նրան քայլ առ քայլ գրա­վել քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յու­նը[3]: Կա­յին դրան նպաս­տող օբ­յեկ­տիվ գոր­ծըն­թաց­ներ: Դա հա­սա­րա­կութ­յան խո­րա­ցող սո­ցիա­լա­կան հատ­վա­ծայ­նա­ցու­մը և «դա­սա­կան բան­վոր դա­սա­կար­գի» տար­րա­լու­ծումն էր սո­ցիա­լա­կան այլ հան­րույթ­նե­րում, ո­րի հետ­ևան­քով կու­սակ­ցութ­յուն­նե­րը կորց­րին ի­րենց «դա­սա­կար­գա­յին ծա­գում­նա­բա­նութ­յու­նը» և սկ­սե­ցին ազ­գին (մեծ հան­րութ­յա­նը) ներ­կա­յա­նալ նրա առջև ծա­ռա­ցած մար­տահ­րա­վեր­նե­րի, երկ­րի հա­մար կեն­սա­կա­նո­րեն նշա­նա­կա­լից խնդիր­նե­րի ի­րենց ըմբռն­ման դիր­քե­րից[4]: Ո­րո­շա­կիութ­յու­նից ու հստա­կութ­յու­նից զուրկ քա­ղա­քա­կան բազ­մա­ձայ­նութ­յան պայ­ման­նե­րում տնտե­սա­կան մար­դուն հա­ջող­վեց հան­րա­յին գի­տակ­ցութ­յան մեջ ներդ­նել գա­ղա­փա­րա­խո­սա­կան բնույ­թի այն գլխա­վոր դրույ­թը, որ տնտե­սա­կան մար­դու շա­հը հա­մընկ­նում, նույ­նա­նում է մեծ հան­րութ­յան (ազ­գի, պե­տութ­յան) շա­հի հետ[5], ո­րը և­ արևմտ­յան քա­ղա­քակր­թա­կան չա­փա­նիշ­նե­րով ըն­դու­նե­լի դարձ­րեց նրա կող­մից քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան գրա­վու­մը:

Այ­սօր քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան բուր­գի գա­գա­թին հայտն­ված ԱՄՆ նա­խա­գահ Դո­նալդ Թ­րամ­փը «գոր­ծա­րա­րի աշ­խա­տան­քա­յին կոստ­յու­մի» վրա քա­ղա­քա­կան մար­դու կոստ­յում հա­գած տնտե­սա­կան մար­դու խորհր­դա­նիշն է: Արևմտ­յան տնտե­սա­կար­գա­յին մո­դե­լը քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան է բե­րել տնտե­սա­կան մար­դուն, ո­րը ժո­ղովր­դա­վա­րութ­յան տար­բեր ցու­ցա­նակ­նե­րի տակ տի­րում է նաև քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան մե­նաշ­նոր­հին: Դ­րա­նից են ա­ծանց­ված արևմտ­յան հա­սա­րա­կութ­յան բո­լոր ներ­քին հի­վան­դութ­յուն­նե­րը:

Տն­տե­սա­կար­գի արևմտ­յան մո­դե­լը միա­կը չէ աշ­խար­հում: Ն­րան ձեռ­նոց է նե­տել չի­նա­կան կամ, այս­պես կոչ­ված, ար­ևել­յան մո­դե­լը, ո­րում մաս­նա­վոր սե­փա­կա­նութ­յու­նն իշ­խա­նութ­յան աղբ­յուր չէ: Այս­տեղ իշ­խա­նութ­յան մե­նաշ­նոր­հի տե­րը քա­ղա­քա­կան մարդն  է, ո­րի վերահսկո­ղութ­յան տակ սոսկ ո­րո­շա­կի սահ­ման­նե­րում է ար­տոն­ված մաս­նա­վոր ձեռ­նար­կա­տի­րութ­յու­նը: Ի տար­բե­րութ­յուն Արև­մուտ­քի, որ­տեղ մաս­նա­վոր սե­փա­կա­նութ­յունն ան­ձեռնմ­խե­լի է, ար­ևել­յան մո­դե­լում քա­ղա­քա­կան մարդն այն ցան­կա­ցած պա­հի կա­րող է օ­տա­րել մաս­նա­վո­րից: Եր­կու տնտե­սա­կար­գե­րի պատ­մա­կան մրցակ­ցութ­յան ելքն այ­սօր հայտ­նի չէ: Ար­ևել­յան մո­դե­լում տնտե­սութ­յան զար­գաց­ման ան­նա­խա­դեպ բարձր տեմ­պե­րը Չի­նաս­տա­նը կա­րող են դարձ­նել աշ­խար­հի թիվ մեկ տնտե­սութ­յունն ու­նե­ցող եր­կի­րը: Սա­կայն սա չի նշա­նա­կում, որ այս­տեղ կեն­սա­գործ­վել են սո­ցիա­լա­կան ար­դա­րութ­յան ու հա­վա­սա­րութ­յան ի­դեալ­նե­րը: Քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան մե­նաշ­նոր­հն այս­տեղ ևս վե­րած­վել է ա­նար­դա­րութ­յուն, ան­հա­վա­սա­րութ­յուն և կո­ռուպ­ցիա ծնող մե­քե­նա­յի: Պաշ­տո­նա­կան տվյալ­նե­րով՝ ա­մեն տա­րի Չի­նաս­տա­նում ա­վե­լի քան հա­զար մարդ է գնդա­կա­հար­վում կո­ռուպ­ցիա­յի և պաշ­տո­նա­կան դիր­քի չա­րա­շահ­ման հա­մար՝ ի ցույց դնե­լով, որ ոչ միայն արևմտ­յան, այլև ար­ևել­յան տնտե­սա­կար­գա­յին մո­դե­լում սո­ցիա­լա­կան չա­րիք­նե­րի ար­մա­տը քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան մե­նաշ­նորհն է:

Ակն­հայտ է, որ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­յու­նում ներ­կա­յումս ծա­վալ­վող գոր­ծըն­թաց­նե­րը նույն­պես ի­րենց ի­րա­կան բնույ­թին հա­մար­ժեք ի­մաս­տա­վո­րում կա­րող են ստա­նալ միայն դա­րաշր­ջա­նի հիմ­նա­կան հա­կա­սութ­յան՝ տնտե­սա­կան մար­դու և քա­ղա­քա­կան մար­դու հա­կա­մար­տութ­յան վեր­լու­ծութ­յան հա­մա­տեքս­տում: Հա­կա­ռակ դեպ­քում դրանք կներ­կա­յա­նան բա­ցատ­րութ­յուն չստա­ցող և­ ու­րեմն չըմբռն­ված սո­ցիա­լա­կան քաո­տիկ ի­րա­րան­ցում­նե­րի տես­քով, ո­րոն­ցում քա­ղա­քա­կան ու­ղեգ­ծի փո­փո­խութ­յան փո­խա­րեն որ­պես ի­րա­դար­ձութ­յուն կդիտ­վի իշ­խա­նութ­յան ան­ցու­մը մի քա­ղա­քա­կան ու­ժից (կամ խմբա­վո­րու­մից) մյու­սին: Քա­ղա­քա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի հետ­խորհր­դա­յին պատ­մութ­յու­նը փաս­տում է, որ 1991 թ. Ղա­րա­բաղ­յան շարժ­ման ա­լի­քի վրա իշ­խա­նութ­յան էր ե­կել քա­ղա­քա­կան մար­դը: Բայց խորհր­դա­յին սո­ցիա­լիզ­մի դեստ­րուկ­տիվ մեր­ժու­մով կո­ղո­պու­տա­յին սե­փա­կա­նաշ­նորհ­ման ու­ղին բռնած երկ­րում նա շու­տով դար­ձավ ազ­գա­յին հարս­տութ­յան սե­փա­կա­նա­տե­րը և դա­դա­րեց զուտ քա­ղա­քա­կան մարդ լի­նե­լուց: Ե­թե Արև­մուտ­քում քա­ղա­քա­կան ու տնտե­սա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի սեր­տա­ճումն ու իշ­խա­նութ­յան գրա­վումը տնտե­սա­կան մարդն ի­րա­գոր­ծեց և­ օ­րի­նա­կա­նաց­րեց շուրջ եր­կու հար­յուր տար­վա ըն­թաց­քում, ա­պա մե­զա­նում դա տե­ղի ու­նե­ցավ «մի գի­շեր­վա մեջ»[1] և­ արևմտ­յա­նին հա­կա­ռակ ըն­թաց­քով: Մեզ մոտ քա­ղա­քա­կան մարդն իր կոստ­յու­մի տակ հա­գավ տնտե­սա­կան մար­դու կոստ­յու­մը: 2018 թ. թավշ­յա իշ­խա­նա­փո­խութ­յամբ քա­ղա­քա­կան մար­դը ՙռ­ևանշ՚ վերց­րեց: Սա­կայն դեստ­րուկ­տիվ մերժ­ման «­Մեր­ժի՛ր Սեր­ժին» կար­գա­խո­սով իշ­խա­նութ­յան ե­կած նոր քա­ղա­քա­կան մար­դը տնտե­սա­կան մար­դու հետ իր հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի կար­գա­վոր­ման հա­յե­ցա­կարգ չու­ներ և ցայժմ չու­նի: Նա­խորդ քա­ղա­քա­կան գծի մեր­ժումն ըն­դու­նել է նա­խորդ­նե­րի (ան­ձե­րի) մերժ­ման բնույթ: Իր հեր­թին տնտե­սա­կան մար­դը ոչ ա­ռանց հիմ­քե­րի վախ ու­նի պե­տութ­յան ու ազ­գի ա­նու­նից գոր­ծող քա­ղա­քա­կան մար­դու կող­մից իշ­խա­նա­փո­խութ­յու­նը սե­փա­կա­նութ­յան վե­րա­բաշխ­ման հան­գեց­նե­լու հե­ռան­կա­րից և կգոր­ծադ­րի կոշտ ու փա­փուկ բո­լոր մի­ջոց­նե­րը՝ նո­րից քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յա­նը տի­րա­նա­լու հա­մար: Եվ կտի­րա­նա, ինչ­պես ցույց է տա­լիս արևմտ­յան փոր­ձը: Դա կա­րող է տե­ղի ու­նե­նալ նաև քա­ղա­քա­կան մար­դու դան­դաղ այ­լա­սեր­մամբ, ո­րը, ինչ­պես մեզ մոտ ար­դեն մեկ ան­գամ ե­ղել է, իր կոստ­յու­մի տակ կրկին կհագ­նի գոր­ծա­րա­րի կոստ­յու­մը: Արդ­յուն­քում մենք ուղ­ղա­կի կու­նե­նանք օ­լի­գարխ­նե­րի նոր ցու­ցակ: Վ

Վ­տանգն այն է, որ դա կա­րող է վե­րա­ճել սո­ցիա­լա­կան նոր ցնցում­նե­րի ու քաո­սի: Պա­հանջ­վում են այս եր­կու ու­ժե­րի հա­րա­բե­րութ­յան կար­գա­վոր­ման նոր լու­ծում­ներ:

Արևմտ­յան և­ ար­ևել­յան մո­դել­նե­րը չեն լու­ծում հար­ցը, քա­նի որ եր­կու դեպ­քում էլ առ­կա է քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան քո­ղարկ­ված կամ բա­ցա­հայտ մե­նա­շնորհ, ո­րը ստեղ­ծում է հա­մա­կար­գա­յին կո­ռուպ­ցիա­յի մի­ջա­վայր: Բ­նա­կան է, որ ո՜չ ա­ռա­ջին, ո՜չ էլ երկ­րորդ մո­դե­լում տնտե­սա­կան ու քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի բա­ժան­ման, հա­սա­րա­կութ­յան զար­գաց­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րում նրանց գոր­ծա­ռույթ­նե­րի հստա­կեց­ման ու ներ­դաշ­նակ­եցման հար­ցերը տեղ չու­նեն որ­ևէ օ­րա­կար­գում:

Ի­րա­վի­ճա­կը, ո­ր մե­զա­նում ձևա­վոր­վել է մե­կը մյու­սին հա­ջոր­դած իշ­խա­նա­փո­խութ­յուն­նե­րի հետ­ևան­քով, հնա­րա­վոր է դարձ­նում դա­րաշր­ջա­նի այս «գորդ­յան հան­գույ­ցի» քան­դու­մը: Խնդ­րի լու­ծու­մը մենք հա­մա­րում ենք տնտե­սա­կան մար­դու և քա­ղա­քա­կան մար­դու միջև այն­պի­սի հա­րա­բե­րութ­յան հաս­տա­տու­մը, ո­րը կբա­ցա­ռի իշ­խա­նութ­յան ողջ փա­թե­թի՝ մե­կի կամ մյու­սի ձեռ­քում կենտ­րո­նա­ցու­մը: Դա իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի դա­սա­կան բա­ժա­նու­մից տար­բեր­վող սկզբունք է: Ե­թե Շ. Մոն­տեսք­յո­յի կող­մից ա­ռա­ջադր­ված իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի դա­սա­կան բա­ժան­ման սկզբուն­քը, ըստ էութ­յան, հա­սա­րա­կութ­յան կա­ռա­վար­ման գոր­ծա­ռույթ­նե­րի բա­ժան­ման սկզբունք է, ո­րը, ինչ­պես ցույց տվեց վեր­ջին եր­կու­սու­կես հար­յու­րամ­յա­կի փոր­ձը, չի բա­ցա­ռում իշ­խա­նութ­յան ողջ փա­թե­թի՝ քա­ղա­քա­կան կամ տնտե­սա­կան մար­դու ձեռ­քում կենտ­րո­նա­նա­լու հնա­րա­վո­րութ­յու­նը, ա­պա ստորև ներ­կա­յաց­վող նա­խա­գի­ծը, չմեր­ժե­լով իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի դա­սա­կան բա­ժան­ման կար­ևո­րութ­յու­նը, հա­վակ­նում է այն լրաց­նե­լու, ե­թե փոքր-ինչ ա­զատ ար­տա­հայտ­վենք, հա­սա­րա­կա­կան կյան­քի տա­րածք­նե­րի՝ տնտե­սա­կան ու քա­ղա­քա­կան տիրույթնե­րի բա­ժա­նու­մով: Դա միա­ժա­մա­նակ և՛ սո­ցիալ-տնտե­սա­կան, և՛ քա­ղա­քա­կան վե­րա­փո­խութ­յուն­նե­րի միտ­ված գա­ղա­փար է, ո­րի գործ­նա­կան ի­րա­կա­նա­ցու­մը են­թադ­րում է այդ նպա­տա­կով հա­մա­պա­տաս­խան հաս­տա­տութ­յան հիմ­նում, ո­րը մենք պայ­մա­նա­կա­նո­րեն կան­վա­նենք Տն­տե­սա­կան խորհր­դա­րան (ՏԽ): ՏԽ-ի մի­ջո­ցով քա­ղա­քա­կան մար­դու և տն­տե­սա­կան մար­դու նոր հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի հաս­տա­տու­թե­նա­կա­նաց­ման հա­կիրճ նկա­րա­գրութ­յու­նը հան­գում է հետև­յա­լին:

Տն­տե­սութ­յան մաս­նա­վոր հատ­վա­ծի փա­թե­թը հանձն­վում է մաս­նա­վո­րին, որն այդ ո­լոր­տի կա­ռա­վար­ման հա­մար հիմ­նում է Տն­տե­սա­կան խորհր­դա­րան (ՏԽ): ՏԽ-ն շա­հույթ չհե­տապն­դող կա­ռույց է և գոր­ծում է իր կող­մից[1] ըն­դուն­ված՝ ներ­քին օ­րենքի ուժ ու­նե­ցող Կա­նո­նա­կար­գով, ո­րով սահ­ման­վում են ՏԽ ան­դամ­նե­րի ի­րա­վունք­ներն ու պար­տա­կա­նութ­յուն­նե­րը, ա­զատ ու բա­րե­խիղճ մրցակ­ցութ­յանն ու մե­նաշ­նորհ­նե­րի կանխ­­մանն ուղղ­ված կա­նոն­նե­րը:

ՏԽ-ի՝ որ­պես շա­հույթ չհե­տապն­դող կա­ռա­վար­ման մարմ­նի ծախ­սե­րը հո­գում են ՏԽ ան­դամ­նե­րը՝ փոքր, մի­ջին և խո­շոր բիզ­նես­նե­րի հա­մար տար­բե­րակ­ված ան­դա­մավ­ճար­նե­րով:

ՏԽ-ն հիմն­վում է որ­պես ե­ռա­պա­լատ հաս­տա­տութ­յուն՝ խո­շոր, մի­ջին և փոքր բիզ­նես­նե­րի պա­լատ­նե­րով: ՏԽ ան­դամ­նե­րը չեն ընտր­վում: Տն­տես­վա­րող սուբ­յեկ­տի կար­գա­վի­ճակն ար­դեն իսկ ա­պա­հո­վում է գոր­ծա­րա­րի ման­դա­տը ՏԽ-ում: ՏԽ ան­դամ կա­րող է լի­նել նաև օ­տա­րերկր­յա գոր­ծա­րա­րը: Գոր­ծա­րա­րի (կամ գոր­ծա­րար­նե­րի խմբի) շա­հե­րը ՏԽ-ում կա­րող է ներ­կա­յաց­նել ին­քը կամ իր (իրենց) կող­մից  լիա­զոր­ված ան­ձը (ան­ձե­րը):

ՏԽ տար­բեր պա­լատ­նե­րի ան­դամ­նե­րից, Կա­ռա­վա­րութ­յան և ՀԿ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րից ձևա­վոր­վում է Վե­րահս­կո­ղութ­յան (Աու­դի­տի) մար­մին, ո­րի գոր­ծա­ռույ­թը ե­կա­մուտ­նե­րը թաքց­նե­լու դեպքերի բա­ցա­հայ­տումն ու կան­խումն  է:

ՏԽ-ն­ ի­րա­վունք ու­նի ԱԺ-ին ներ­կա­յաց­վող հար­ցապն­դում­նե­րով հե­տևե­լու, թե ինչ­պես է Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը տնտե­սութ­յան պե­տա­կան հատ­վա­ծում կամ պե­տա­կան կա­ռա­վար­ման ա­պա­րա­տի պահ­պան­ման հա­մար ծախ­սում մաս­նա­վոր հատ­վա­ծից պետբ­յու­ջե կա­տար­ված մուտ­քե­րը: Ե­թե Կա­ռա­վա­րութ­յան կող­մից կա­տար­վող ծախ­սե­րի վե­րա­բեր­յալ ՏԽ-ն չի ստա­նում իր կաս­կած­նե­րը փա­րա­տող հիմ­նա­վո­րում­ներ, նա ի­րա­վունք ու­նի պա­հան­ջե­լու իր մաս­նա­գետ­նե­րի մաս­նակ­ցութ­յամբ հե­տաքն­նութ­յուն:      

ՏԽ-ում չի գոր­ծում «մեկ գոր­ծա­րար — մեկ քվե» սկզբուն­քը: ՏԽ ան­դամ­­ներն ի­րենց ձեռք բեր­ած բա­լե­րի տես­քով ներ­կա­յաց­վող տար­բեր կշռի (ար­ժե­քի) ձայն ու­նեն: Ձայ­նի բա­լա­յին ար­ժե­քը ո­րոշ­վում է պետբ­յու­ջե մուծ­­ված հար­կե­րով, սո­ցիա­լա­կան հատ­կա­ցում­նե­րով, պատ­րաս­տի ար­տադ­րան­քի ար­տա­հա­նման ծա­վալ­նե­րով, նո­րա­րա­կան ծրագ­րե­րում ար­ված ներդ­րում­նե­րով (ԱԺ-ն և Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը կա­րող են սահ­մա­նել նաև այլ, այդ թվում՝ նաև­ ո­լոր­տա­յին չա­փա­նիշ­ներ):

Կա­ռա­վա­րութ­յունն իր կող­մից մշակ­ված և ԱԺ-ի կող­մից հաս­տատ­ված տնտե­սա­կան զար­գաց­ման ռազ­մա­վա­րութ­յամբ նա­խա­տես­ված գե­րա­կա­յութ­յուն­նե­րի ու ա­ռաջ­նա­հեր­թութ­յուն­նե­րի հի­ման վրա հայ­տա­րա­րում է տնտե­սա­կան նա­խագ­ծե­րի մրցույթ՝ սահ­մա­նե­լով նա­խագ­ծի ի­րա­կա­նաց­ման վերջ­նարդ­յունք­նե­րին վե­րա­բե­րող պա­հանջ­ներ:

Կա­ռա­վա­րութ­յան կող­մից հայ­տա­րար­ված տնտե­սա­կան ծրագ­րե­րի մրցույթն անց­կաց­վում է ՏԽ-ում, հաղ­թո­ղին ո­րո­շում է ՏԽ-ում ձևա­վոր­ված մրցու­թա­յին հանձ­նա­ժո­ղո­վը, ո­րը նա­խագ­ծին ներ­կա­յաց­վող պա­հանջ­նե­րի հար­ցով կա­րող է բա­նակ­ցել Կա­ռա­վա­րութ­յան հետ, ե­թե գտնում է, որ այդ պա­հանջ­ներն ա­վե­լի հստակ ձևա­կերպ­ման կա­րիք ու­նեն:

Կա­ռա­վա­րութ­յան և ՀԿ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը մրցույ­թին մաս­նակ­ցում են խորհր­դակ­ցա­կան ձայ­նի ի­րա­վուն­քով՝ վե­րահս­կե­լու հա­մար մրցույ­թի ըն­թաց­քի հա­մա­պա­տաս­խա­նութ­յու­նը դրա հա­մար օ­րեն­քով սահ­ման­ված պայ­ման­նե­րին ու պա­հանջ­նե­րին:

Նա­խա­գի­ծը շա­հած գոր­ծա­րա­րը և ՏԽ-ն հա­մա­տեղ պա­տաս­խա­նա­տվութ­յուն են կրում ծրագ­րի ձա­խող­ման կամ ժամ­կետ­նե­րի խախտ­ման հա­մար՝ սահ­ման­ված տու­գանք­ներ մու­ծե­լով պետբ­յու­ջե: ՏԽ-ն կա­րող է ձևա­վո­րել պա­հուս­տա­յին ֆոն­դեր՝ փոխ­հա­տուց­ման ո­րո­շա­կի պայ­ման­նե­րով այն ծրագ­րե­րին ա­ջակ­ցե­լու հա­մար, ո­րոնց ի­րա­գոր­ծու­մը ծրա­գի­րը շա­հած գոր­ծա­րա­րի կամ­քից ան­կախ պատ­ճառ­նե­րով վտանգ­ված է:

 Մր­ցույ­թում այլ չա­փա­նիշ­նե­րով հա­վա­սար միավորներ ունեցող մրցա­կից­նե­րի մեջ նա­խա­պատ­վութ­յու­նը տրվում է այն գոր­ծա­րա­րին (կամ գոր­ծա­րար­նե­րի խում­բին), որն ա­վե­լի շատ բա­լե­րով  է մաս­նակ­ցում մրցույ­թին: Ն­ման դեպ­քե­րում ՏԽ-ն կա­րող է նաև բա­նակ­ցել գոր­ծա­րար­նե­րի հետ՝ տնտե­սա­կան նա­խա­գի­ծը հա­մա­տեղ ի­րա­գոր­ծե­լու իր ա­ռա­ջար­կի շուրջ նրանց հա­մա­ձայ­նութ­յու­նը ստա­նա­լու հա­մար:

Մր­ցույ­թի ըն­թաց­քում թույ­լատր­վում են ՏԽ տար­բեր պա­լատ­նե­րի գոր­ծա­րար­նե­րի միա­վո­րում­ներ՝ պայ­մա­նով, որ վե­րին պա­լատ­նե­րի ան­դամ­նե­րին թույ­լ տր­վի  գոր­ծըն­կեր ընտ­րել ստո­րին պա­լատ­նե­րի ան­դամ­նե­րից, բայց ար­գել­վում է մաս­նակ­ցել ստո­րին պա­լա­տի ան­դամ­նե­րի հա­մար հայ­տա­րար­ված ծրագ­րե­րի մրցույ­թին:

­Խո­շոր ներդ­րում­ներ պա­հան­ջող ծրագ­րե­րը ՏԽ-ն և Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը կա­րող են ի­րա­գոր­ծել հա­մա­տեղ՝ փո­խա­դարձ հա­մա­ձայ­նութ­յամբ սահ­ման­ված ներդ­րու­մա­յին չա­փա­բա­ժին­նե­րով:

Ար­տա­քին տնտե­սա­կան կա­պե­րի հաս­տատ­ման և շու­կա­նե­րի ո­րոն­ման հար­ցե­րում ՏԽ-ն և Կա­ռա­վա­րութ­յու­նը գոր­ծում են հա­մա­տեղ: 

ՏԽ-ն­ ու­նի օ­րենսդ­րա­կան նա­խա­ձեռ­նութ­յան ի­րա­վունք և կա­րող է ոչ միայն մաս­նակ­ցել Կա­ռա­վա­րութ­յան կող­մից հայ­տա­րար­ված տնտե­սա­կան ծրագ­րե­րի մրցույ­թին, այլև Կա­ռա­վա­րութ­յա­նը ներ­կա­յաց­նել իր կող­մից հիմ­նա­վոր­ված տնտե­սա­կան նա­խագ­ծեր:

Ազ­գա­յին ժո­ղո­վը՝ որ­պես քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յան օ­րենս­դիր մար­մին, ըն­դու­նում է օ­րենք ՏԽ-ի մա­սին, ո­րը սահ­մա­նում է ՏԽ ինք­նա­վա­րութ­յան ծա­վա­լը: ԱԺ-ն ձ­ևա­վո­րում է ի­րեն հաշ­վե­տու Կա­ռա­վա­րութ­յուն, ո­րը մշա­կում և ԱԺ հաս­տատ­մանն է ներ­կա­յաց­նում տնտե­սա­կան զար­գաց­ման գե­րա­կա­յութ­յուն­նե­րի մա­սին հա­յե­ցա­կարգ, պե­տա­կան հատ­վա­ծի տնտե­սա­կան ծրագ­րե­րի նա­խագ­ծեր, հայ­տա­րա­րում բարձր բա­լեր և­ ար­տո­նութ­յուն­ներ տրա­մադ­րող գի­տա­տեխ­նի­կա­կան ծրագ­րեր, ըն­դու­նում և­ ի­րա­գոր­ծում ո­րո­շում­ներ փոքր և մի­ջին բիզ­նես­նե­րին տրա­մադր­վող ար­տո­նութ­յուն­նե­րի մա­սին: 

Տն­տե­սա­կան մար­դու՝ որ­պես գոր­ծա­տո­ւի և վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րը կար­գա­վոր­վում են ՀՀ օ­րենք­նե­րով և­ աշ­խա­տան­քա­յին կո­լեկ­տիվ­նե­րի ու ձեռ­նար­կա­տի­րոջ միջև կնքվող պայ­մա­նագ­րե­րով:

Քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յու­նը գոր­ծող ՏԽ գոր­ծու­նեութ­յա­նը մի­ջա­մտում է այն դեպ­քե­րում, ե­թե ՏԽ-ում ծա­գում են ներ­քին ան­հաղ­թա­հա­րե­լի հար­ցեր և­ ազ­գա­յին կամ է­կո­լո­գիա­կան անվ­տան­գութ­յան խնդիր­ներ:

Այս­պի­սով, ազ­գա­յին (պե­տա­կան) շա­հը ներ­կա­յաց­նող քա­ղա­քա­կան մար­­դը սահ­մա­նում է տնտե­սութ­յան զար­գաց­ման ռազ­մա­վա­րութ­յու­նը, նրա գե­րա­կա­յութ­յուն­ներն ու ընդ­հա­նուր ուղ­ղութ­յու­նը՝ դրանց գործ­նա­կան ի­րա­գործ­ման դաշ­տը թող­նե­լով տնտե­սա­կան մար­դուն, ո­րը գոր­ծում է երկ­րի Սահ­մա­նադ­րութ­յա­նը և­ օ­րենսդ­րութ­յա­նը չհա­կա­սող ՏԽ Կա­նո­նա­կար­գի հա­մա­ձայն:

Հա­կիրճ նկա­րագ­րութ­յամբ վե­րը ներկայացված Տն­տե­սա­կան խորհր­դա­րա­նի գա­ղա­փա­րի գործ­նա­կան թի­րա­խը տնտե­սա­կան ու քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի այն­պի­սի  բա­ժա­նումն է, որն ա­նի­մաստ է դարձ­նում քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յու­նը զավ­թե­լու՝ տնտե­սա­կան մար­դու ձգտու­մը: Ա­նի­մաստ են դառ­նում քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն մտնե­լու, այն­տեղ «իր մար­դուն տե­ղա­վո­րե­լու», քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յունն իր գոր­ծու­նեութ­յան հա­մար տա­նիք դարձ­նե­լու՝ տնտե­սա­կան մար­դու շար­ժա­ռիթ­նե­րը: Վե­րա­նում է ԱԺ մտնե­լու հա­մար ընտ­րող­նե­րին կա­շառք տա­լու ան­բա­րո պրակ­տի­կան, քա­նի որ տնտեսական մարդն ինքն է դառ­նում իր ընտ­րո­ղը ՏԽ-ում: ՏԽ-ն­ ոչ միայն պաշտ­պա­նում է գոր­ծա­րա­րին իր հան­դեպ քա­ղա­քա­կան մար­դու հնա­րա­վոր կա­մա­յա­կա­նութ­յու­նից, այլև նրան թույլ է տա­լիս հետ­ևել, թե ինչ­պես են ծախս­վում մաս­նա­վոր հատ­վա­ծից պետբ­յու­ջե կա­տար­ված մուտ­քե­րը:

Տն­տե­սա­կան խորհր­դա­րա­նի հա­յե­ցա­կար­գի հիմ­քում ըն­կած տնտե­սա­կան ու քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի բա­ժան­ման գա­ղա­փա­րը բնավ “Laissez-faire”-ի՝ մա­քուր կա­պի­տա­լիզ­մի սկզբունք չէ: Այն չի կտրում հա­սա­րա­կա­կան կյան­քի տնտե­սա­կան ո­լոր­տը քա­ղա­քա­կան մար­դուց և չի նվա­զեց­նում նրա կա­ռու­ցո­ղա­կան գոր­ծա­ռույթ­նե­րը: Քա­ղա­քա­կան մար­դը սոսկ գի­շե­րա­յին պա­հակ չէ տնտե­սության զար­գաց­ման հար­ցե­րում: Նա այս նա­խագ­ծով դառ­նում է երկ­րի սո­ցիալ-քա­ղա­քա­կան ու տնտե­սա­կան զար­գաց­ման և­ ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նութ­յան ճար­տա­րա­պե­տը: Նա տնտե­սա­կան մար­դուն հա­կակշ­ռում և­ տնտե­սա­կան ա­ռա­ջըն­թա­ցին ա­ջակ­ցում է ոչ միայն երկ­րի տնտե­սա­կան զար­գաց­ման ճիշտ ռազ­մա­վա­րութ­յան մշակ­ման և տն­տե­սութ­յան պե­տա­կան հատ­վա­ծի կա­ռա­վար­ման իր ի­րա­վուն­քով ու պա­տաս­խա­նատ­վութ­յամբ, այլև տնտե­սա­կան մար­դու ե­կա­մուտ­նե­րի վե­րահս­կո­ղութ­յան՝ օ­րեն­քով ամ­րագր­ված իր  լիա­­զո­րութ­յուն­նե­րով: Քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յունն ա­զատ­վում է տնտե­սա­կան մար­դու կող­մից գրավ­վե­լու վտան­գից:

Տն­տե­սա­կան ու քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի բա­ժա­նու­մը բնավ չի նշա­նա­կում պե­տութ­յան միաս­նա­կա­նութ­յան թու­լա­ցում: Ընդհա­կա­ռա­կը, հա­կակշ­ռե­լով միմ­յանց, քա­ղա­քա­կան մար­դը և տն­տե­սա­կան մար­դը հա­սա­րա­կա­կան օր­գա­նիզ­մում դառ­նում են հա­մա­կար­գի դի­նա­միկ հա­վա­սա­րակշ­ռութ­յան և կա­յու­նութ­յան բա­ղադ­րիչ­ներ՝ փո­խա­դար­ձա­բար զսպե­լով (կան­խե­լով) ի­րա­վուն­քի ու օ­րի­նա­կա­նութ­յան դաշ­տից դուրս գա­լու՝ գոր­ծըն­կե­րոջ փոր­ձե­րը:

Ի­րա­վա­քա­ղա­քա­կան ման­րա­մասն հիմնավորումնե­րով ՏԽ հա­յե­ցա­կար­գի մշա­կման համար ան­հաղ­թա­հա­րե­լի ար­գելք­ներ չկան: Բուն գա­ղա­փա­րի և հա­յե­ցա­կար­գի վե­րը շա­րադր­ված դրույթ­նե­րի հան­րա­յին քննար­կու­մը կա­րող է փոր­ձա­գի­տա­կան-աշ­խա­տան­քա­յին խմբին ա­վար­տուն նա­խա­գիծ ներ­կա­յաց­նե­լու բա­վա­րար հիմ­քեր տալ:

Ա­լեք­սանդր Ս. Մա­նաս­յան — աշ­խա­տանք­նե­րը վե­րա­բե­րում են ի­մա­ցութ­յան տե­սութ­յա­նը և Ար­ցախ­յան հար­ցի պատ­մամ­շա­կու­թա­յին և­ ի­րա­վա­քա­ղա­քա­կան տե­սանկ­յուն­նե­րին: Ու­նի հար­յու­րից ա­վե­լի հրա­պա­րա­կում­ներ հա­յե­րե­նով, ռու­սե­րե­նով, անգ­լե­րե­նով, գեր­մա­նե­րե­նով և պարս­կե­րե­նով:

ՀԱՏՎԱԾԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՂԹԱՀԱՐՄԱՆ ՀՀ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ 1918-1919 ԹԹ. — 2019-4

Կարեն Պ. Հայրապետյան
Հատվածականությունը՝ որպես ազգային-քաղաքական հիմնախնդիր, Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունների առջև ծառացել է նրա կազմավորման շրջանից սկսած1: Այս բացասական երևույթը հիմնված էր հայ ժողովրդի երկու խոշոր՝ արևմտահայ և արևելահայ հատվածների հասարակական գիտակցության մեջ տեղ գտած փոխադարձ անվստահության և սառնության վրա, որն իր անմիջական դերակատարությունն ունեցավ միջհատվածական փոխհարաբերություններում։

ԹՈՎՄԱՍ ՆԱԶԱՐԲԵԿՅԱՆԻ ԱՆՏԻՊ ՀՈՒՇԵՐԸ — 2019-4

Ռազմական գործողությունները Կովկասյան ճակատում 1914 թ. հուլիսից մինչև 1916 թ.  ապրիլի 26-ը  Տետր 4. 1915 թ. հուլիսի 10-ից  մինչև օգոստոսի 14-ը

Ռուբեն Օ. Սահակյան
Ռուսական բանակի 1915 թ. հուլիսյան տարօրինակ նահանջը տարբեր կերպ է գնահատվել ռուս և հայ ռազմական պատմաբանների կողմից։

Կովկասյան բանակի թիկունքի պետ, հետագայում ռազմական պատմաբան գեներալ Ե. Մասլովսկու1 կարծիքով՝ 4-րդ բանակային կորպուսի հրամանատարությունը հետախուզության համար անհրաժեշտ չափով չօգտագործեց հեծելազորը, ինչի պատճառով չկարողացավ պարզել, թե հակառակորդի բանակում ինչ է կատարվում՝ չենթադրելով, որ թուրքերը կարող են զգալի ուժեր կենտրոնացնել և նախապատրաստվել հարձակման2:

 

Ռուբեն Սաֆրաստյան, Մուսթաֆա Քեմալ. պայքար Հայաստանի Հանրապետության դեմ 1919-1921 թթ. — 2019-4

Գևորգ Ս. Խուդինյան
Թեև անցած 100 տարիների ընթացքում խորհրդային, հետխորհրդային ու սփյուռքահայ պատմագրությունը բազմիցս անդրադարձել է հանրապետական Թուրքիայի հիմնադիր Մուսթաֆա Քեմալի կյանքի ու գործունեության առանձին դրվագներին, այդ թվում նաև՝ 1919-1921 թթ. Հայաստանի դեմ նրա անհաշտ պայքարի պատմությանը, բայց մի շարք առարկայական ու ենթակայական պատճառներով մեզանում այդ ականավոր քաղաքական ու ռազմական գործչի մասին այդպես էլ չի ձևավորվել որոշակի գիտական հայացք։

«ՓԱՓՈՒԿ ՈՒԺԻ» ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԼՈԲԲԻՆԳԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՇՈՒՐՋ — 2019-4

Գևորգ Մ. Ղուկասյան
Քաղաքական գիտության մեջ «փափուկ ուժի» տեսության և լոբբինգի ինստիտուտի միջև կան բազմաթիվ զուգահեռներ, գործառութային նմանություններ, որոնց հարաբերակցության վերհանումն էական ազդեցություն կարող է ունենալ դրանց առանձին կամ համալիր կիրառությունների արդյունավետության և քաղաքական գիտության շրջանակներում երևույթների առավել լավ ըմբռնման վրա։

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՑԵՂԱՍՊԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐՈՒՅԹՈՒՄ — 2019-4

Սեդա Ա. Պարսամյան
«Մշակութային ցեղասպանություն» (Cultural Genocide) եզրույթը սահմանվել է Ռաֆայել Լեմկինի կողմից «ցեղասպանություն» բառեզրի սահմանման հետ միաժամանակ և, իր նախնական բնորոշմամբ, խմբի համակարգված ու դիտավորյալ ոչնչացման՝ ցեղասպանություն հանցագործության բաղկացուցիչ մաս է կազմել:

ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՐՎԱՆՁՏՅԱՆՑ ԵՎ ՍԱԴԵՂ ՀԵԴԱՅԱԹ — 2019-4

Ազգագրության և բանագիտության հայ և պարսիկ ռահվիրաների գործունեության համեմատական քննություն

Անահիտ Ի. Յահյամասիհի
Հայ իրականության մեջ Գարեգին Սրվանձտյանցն առաջինն էր, որն իր հետևողական աշխատանքով ոչ միայն հավաքեց ու գրի առավ ժողովրդական բանահյուսությունը, այլև դրեց նրա գիտական ուսումնասիրության հիմքերը:

 

Ջ. ՓՈԼ ԳԵԹԹԻԻ ԹԱՆԳԱՐԱՆԻ՝ ՄԵՍՐՈՊ ԽԻԶԱՆՑՈՒ ՆԿԱՐԱԶԱՐԴԱԾ ԱՎԵՏԱՐԱՆԻ ՆՈՐԱՀԱՅՏ ԷՋԸ — 2019-4

Ամփոփում

Էմմա Լ. Չուգասզյան
Մեր ուսումնասիրությունը նվիրված է 1615 թ. Մեսրոպ Խիզանցու նկարազարդած ձեռագրերից մեկին, որին շատ դաժան ճակատագիր է բաժին հասել։ Խոսքը Լոս Անջելեսի Ժ. Փոլ Գեթթիի պատկերասրահում պահվող թիվ 83.MB.71 ձեռագրի մասին է, որն անվանում են նաև «Լյուդվիգ II 7» (պատկեր 1), քանի որ ձեռագիրը մինչ Փոլ Գեթթիի սեփականությունը դառնալը պատկանել է արվեստի հանրահայտ կոլեկցիոներ Փիթեր Լյուդվիգին։ 1615 թ. Ուստա Մարտիրոսի կողմից պատվիրված այս ձեռագիրը մինչ 1737 թվականը եղել է նրա ընտանիքի սեփականությունը, որից հետո այն հայտնվել է Սպահանում՝ մի մասնավոր հավաքածուում։ 1897 թ. ձեռագիրը ձեռք է բերում հանրահայտ կոլեկցիոներ և հնագետ Ժան Ժակ-Մարի դե Մորգանը։ Մորգանի մահից հետո այս ձեռագրի հետագա ճակատագիրը 30 տարուց ավել անհայտ է մնում, մինչ այն պահը, երբ ձեռագիրը կամ ավելի ճիշտ՝ այն, ինչ դրանից մնացել էր, հայտնվում է ֆրանսիացի դիվանագետ Ժան Ֆելիքս Պոցցիի հավաքածուում։  

Ավետարանի՝ Մորգանի մոտ լինելու տարիներին՝ 1913 թ., այն մանրամասն ուսումնասիրել և տպագրել է Ֆրեդերիկ Մակլերը, որի աշխատության շնորհիվ այսօր մեզ հասանելի են ձեռագրի բոլոր մանրանկարների սև ու սպիտակ լուսանկարները, և կարելի է պատկերացում կազմել, թե ինչ տեսք է ունեցել ձեռագիրը մինչ մասնատվելը և Ժ. Ֆ. Պոցցիի հավաքածուում հայտնվելը։ Ըստ Մակլերի՝ Ավետարանն ուներ 275 թերթ: Այն սկսվում էր տերունական շարքի` իրար հաջորդող 16 մանրանկարներով, որոնք էին Ավետումը, Քրիստոսի ծնունդը, Էջքը դեպի դժոխք, Յուղաբեր կանայք Տիրոջ գերեզմանի մոտ, Այլակերպությունը, Տեառնընդառաջը, Մկրտությունը, Ղազարոսի հարությունը, Մուտքը Երուսաղեմ, Ոտնլվան, Քրիստոսի ձերբակալությունը, Խաչելությունը, Պայծառակերպությունը, Հոգեգալուստը, Քրիստոսը փառքի մեջ և Ահեղ Դատաստանը։ Բացի այդ՝ ձեռագրում ընդգրկված էին 4 Ավետարանիչների դիմանկարներն իրենց անվանաթերթերով, Եվսեբիոսի և Կարպիանոսի նամակները և 8 խորաններ, ընդհանուր՝ 34 մանրանկար։ 1971 թ., երբ Ժ. Ֆ. Պոցցին Փարիզի Դրուոյի աճուրդի տանը վաճառում է իրեն պատկանող ձեռագրից մնացած հատվածը, այն արդեն 246 թերթ էր, որից 18-ը մանրանկարներ էին՝ 4 Ավետարանիչներն իրենց անվանաթերթերով, Եվսեբիոսի և Կարպիանոսի նամակները և 8 խորանները։ Հենց այս տեսքով էլ ձեռագիրը 1974 թ. գնում է գրավաճառ Հանս Փիթեր Քրաուսը, որն այնուհետև՝ 1976 թ., այն վաճառում է գերմանացի կոլեկցիոներ Փիթեր Լյուդվիգին, որից էլ ձեռագիրը 1983 թ. անցնում է Գեթթիի թանգարանին։

Ստացվում է, որ 1913 թվականից հետո մի բարբարոս ձեռք կտրել է ձեռագրից 29 էջ, որոնցից 16-ը տերունական շարքի մանրանկարներն էին։ 1958 թ. մեր ձեռագրի տերունական մանրանկարներից երկուսն արդեն գտնվում էին Դուբլինի Չեսթեր Բիթթի գրադարանում: Դրանք են՝ «Յուղաբեր կանայք Տիրոջ գերեզմանի մոտ» և «Քրիստոսը փառքի մեջ» (պատկեր 2, 3)։ 1959 թ. Չեսթեր Բիթթիի գրադարանը ձեռք է բերում ձեռագրին պատկանող ևս մեկ տերունական մանրանկար՝ «Քրիստոսի ձերբակալությունը»։

Ձեռագրի տերունական մանրանկարներից մեկն էլ՝ «Մկրտությունը» (պատկեր 4), 1952 թ. հայտնվում է Փարիզի հանրահայտ Ռադտոն և Լադիեռ միջնադարյան արվեստի ցուցասրահի հավաքածուում։ Այս մանրանկարի՝ հետագա երեսուն տարիների ճակատագիրը դեռևս անհայտ է, սակայն, Գեթթիի թանգարանի տրամադրած տվյալների համաձայն, գիտենք, որ թանգարանն այս էջը ձեռք է բերել 1985 թ. Նյու Յորքի մասնավոր հավաքածուներից մեկից։

1972 թ. հունվարին, երբ ձեռագիրը նոր էր ձեռք բերվել Փիթեր Քրաուզի կողմից և գտնվում էր նրա գրավաճառատանը Նյու Յորքում, այն ուսումնասիրելու առիթ է ունենում Մատենադարանի փոխտնօրեն Բաբկեն Չուգասզյանը, որին ուղեկցում էր հայ արվեստի կոլեկցիոներ և նրա մտերիմ բարեկամ Հարություն Հազարյանը։ Վերջինս մատյանն ուսումնասիրելու պահին գրպանից հանում է ձեռագրի մի թերթ, ցույց տալիս Բ. Չուգասզյանին և հայտնում, որ, իր կարծիքով, այն պատկանում է նույն Ավետարանին։ Հ. Հազարյանը ձեռագրի թերթը ձեռք էր բերել 1971 թ. Փարիզում, և երբ Քրաուզը ցույց էր տվել իր նոր գնած ձեռագրիը, Հազարյանն անմիջապես նկատել էր դրանց նմանությունը։ Կարելի է ենթադրել, որ Հ. Հազարյանի՝ Փարիզում ձեռք բերած էջը հենց Ռադտոն և Լադիեռ ցուցասրահում եղած «Մկրտության» տեսարանն էր, քանի որ նրա հավաքածուն իր մահից հետո՝ 1985 թ., վաճառվում է Նյու Յորքի Սոթբիսի աճուրդի տանը, և, ինչպես արդեն նշեցինք, Գեթթիի թանգարանը «Մկրտության» մանրանկարը ձեռք է բերել 1985 թ. Նյու Յորքի մասնավոր հավաքածուներից մեկից։

Մեզ հաջողվեց պարզել, որ 1986 թ. Փարիզում տեղի ունեցած «Հայ արվեստը մասնավոր հավաքածուներում» ցուցադրության ժամանակ ցուցադրվում է մեր ձեռագրին պատկանող և այժմ կորած համարվող մանրանկարներից ևս մեկը, որը ներկայացնում է Համբարձման տեսարանը (պատկեր 5)։ Ցուցահանդեսի կազմակերպիչներն ու փորձագետներն այն չեն վերագրել Մեսրոպ Խիզանցուն և գլխի չեն ընկել, որ էջը պատկանում է այս հանրահայտ վարպետի ձեռագրին։ Մանրանկարը ցուցադրության կատալոգում ներկայացված է որպես 17-րդ դարի Ավետարանի էջ, որում առկա լուսանկարի շնորհիվ այսօր մենք ունենք Համբարձման տեսարանի գունավոր պատկերը։ Այնուամենայնիվ, 1986 թ. ցուցադրությունից հետո այս մանրանկարի ճակատագիրն անհայտ է, քանի որ ցուցադրությանը մասնակցած կոլեկցիոներները ցանկացել են անանուն մնալ։

Մեր ուսումնասիրության ընթացքում պարզեցինք նաև, որ հավանաբար նույն անհատ կոլեկցիոներին պատկանող մեկ այլ մանրանկար, որը նույնպես մեր քննության ձեռագրից է և ներկայացնում է «Էջք դեպի դժոխք» տեսարանը (պատկեր 5), 2009 թ. նոյեմբերին վաճառվել է Փարիզի Դրուոյի աճուրդում՝ կրկին չվերագրվելով Մեսրոպ Խիզանցուն կամ մեր Ավետարանին։ Այս մանրանկարի գտնվելու վայրն այսօր նույնպես անհայտ է մնում։

Այսպիսով՝ առ այսօր հայտնի էր Մեսրոպ Խիզանցու 1615 թ. նկարազարդած Ավետարանի տերունական մանրանկարներից 4-ի գտնվելու վայրը, որոնց ավելացան ևս երկուսը, որոնք զետեղված են անանուն մասնավոր հավաքածուներում։ Սակայն բոլորովին վերջերս ֆրանսաբնակ կոլեկցիոներ Գիյոմ Արալը ձեռք է բերել մի մանրանկար, որը նույնպես պատկանում է մեր քննության առարկա ձեռագրին։ Մանրանկարում ներկայացված են Քրիստոսի ծնունդը և մոգերի երկրպագությունը (պատկեր 7)։

Մանրանկարն առաջին անգամ տեսնելուն պես մեզ համար պարզ դարձավ, որ այն Մեսրոպ Խիզանցու աշխատանքն է, սակայն ավելի մանրամասն ուսումնասիրությունից հետո կարողացանք պարզել, որ այն պատկանում է Գեթթի թանգարանում պահվող թիվ 83.MB.71 ձեռագրին։ Ավելի քան հարյուր տարի կորած համարվող մանրանկարն այս ամբողջ ընթացքում Փարիզում էր։

Միջազգային արվեստի բազմաթիվ ցուցադրությունների զարդը դարձած այս ձեռագիրը 20-րդ դարում անհետացած ամենակարևոր ձեռագրերից մեկն է, որի 11 տերունական մանրանկարները մինչ օրս կորած են համարվում, և դրանց հայտնաբերումն ու հանրայնացումը պիտի դառնան ժամանակակից արվեստաբանների առաջնահերթ խնդիրներից մեկը։

ԻԶՄԱՅԻԼԻ ՀԱՅԵՐԵՆ ՎԻՄԱԳՐԵՐԸ. ՆՈՐ ԳՏԱԾՈՆԵՐ — 2019-4

Արսեն Է. Հարությունյան, Սերժիու Վ. Մատվեև (Քիշնև, Մոլդովա)
Բագրատունյաց թագավորության թուլացումն ու անկումը 1045 թ., ապա թուրք-սելջուկների ու մոնղոլ-թաթարների 11-13-րդ դդ. արշավանքները ստիպեցին բազմաթիվ հայերի արտագաղթել Հայաստանից ու Փոքր Ասիայից և հաստատվել հատկապես Ղրիմի թերակղզում, որտեղից էլ շատերն անցան Մոլդովա, Ռումինիա, Բուլղարիա, Լեհաստան և Հարավային ու Արևելյան Եվրոպայի այլ երկրներ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ ՆՇԱՆԱԿՈՂ ՀԱՅԵՐԵՆ ԲԱՅԵՐԸ — 2019-4

Դավիթ Ս. Գյուրջինյան
Քերթողահայրը գրել է. «…. զազգիս մերոյ կարգել զպատմութիւնն ճշդիւ՝ զթագաւորացն և զնախարարականաց ազգաց և տոհմից, թէ ով յումմէ, և զի՜նչ իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ գործեաց, և ո՜վ ոք ի ցեղիցս որոշելոց ընտանի և մերազնեայ, և ո՜յք ոմանք եկք ընտանեցեալք և մերազնացեալք»: Հատվածը աշխարհաբարի է վերածվել այսպես. «…. ճշտությամբ հորինել մեր ազգի պատմությունը, թագավորների և նախարարական ցեղերի և տոհմերի մասին, թե ո՛վ ումի՜ց է ծագել, ի՜նչ է գործել նրանցից յուրաքանչյուրը, և ո՜րն այս բաժանված ցեղերից բնիկ մեր ազգից է և որոնք եկվորներ են և հայացել՝ բնիկ են դարձել»: