Author Archives: Admin

Սոյն յօդուածը նպատակ ունի վերհանելու յետխորհրդային երկրներում պանթիւրքիզմի գաղափարախօսութեան ու քաղաքական շարժման ծաւալման արդի միտումները՝ նրա ինքնատիպ ներկայացուցիչներից մէկի՝ Սաբիրզեան Բադրետդինի (Sabirzyan Badretdin, Sabirjan Badretdinov) հրապարակումների ուսումնասիրութեան միջոցով։

Նրա հրապարակումները բացայայտում են 21-րդ դարում յետ-խորհրդային երկրներում տարածուող պանթիւրքական գաղափարների տեսական հիմնաւորումներն ու նոր մօտեցումներով հին նպատակներին հասնելու քողարկուած մարտավարութիւնները։ «Ազատութիւն» ռադիոկայանում երկար տարիներ Սաբիրզեան Բադրետդինի զբաղեցրած պաշտօնը նրան լայն հնարաւորութիւններ է ընձեռել պանթիւրքական գաղափարների տարածման համար։

Ներկայ հրապարակումը Սաբիրզեան Բադրետդինի գաղափարների ամբողջական ուսումնասիրութեան փորձ է, որի հիմքը մամուլում հրատարակուած նրա մի քանի այլ յօդուածներն են։

Սույն հոդվածը նվիրված է Ա. Ստեփանյանի «Հին Հունաստան. հետազոտական էսքիզներ։ Արխայիկ անցումային հասարակությունից մինչև Սպարտայի ռազմածիսական կայունությունը» մենագրության առաջին հատորի տեսական հիմնադրույթների քննարկմանը։ Ներկայացվում է հեղինակի առաջարկած մեկնաբանությունը հին հունական քաղաք-պետության (պոլիսի) ձևավորման հիմնախնդրի վերաբերյալ՝ ուշ բրոնզեդարյան պալատական համակարգի փլուզումից հետո ընթացած քաղաքակրթական կերպափոխությունների համատեքստում։

Մենագրության տեսական առանցքը անցումային հասարակություն հղացքն է, որի միջոցով Մութ և Արխայիկ դարաշրջանները ներկայացվում են պոլիսային քաղաքակրթության ձևավորման պատմական միջավայրեր։ Այս մեկնաբանության շրջանակում Հին Հունաստանի պատմության ընթացքը դիտարկվում է որպես փոխկապակցված որակական անցումների հաջորդականություն՝ փլուզումից ճգնաժամ, անցումայնությունից հասարակական վերակառուցում և քաղաքակրթական կազմակերպման նոր ձևի՝ պոլիսի կայացում։

Արխայիկ դարաշրջանը մենագրության մեջ ներկայացվում է որպես պոլիսային քաղաքակրթության ձևավորման վճռորոշ փուլ, որի շրջանակում քննության են առնվում հասարակական վերակազմավորման մի շարք փոխկապակցված գործընթացներ։ Այս համատեքստում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում աշխատանքի և ստեղծագործական գործունեության վերաիմաստավորմանը՝ էրգոս (ἔργος), տեխնե (τέχνη) և ագոն (ἀγών) հասկացությունների միջոցով՝ վերջինս դիտարկելով մրցակցային հասարակական միջավայրի ձևավորման կարևոր մեխանիզմ։ Նույն գործընթացների շարքում դիտարկվում են նաև միջին ունեցվածքի հոպլիտական հանրադասի ձևավորումը՝ որպես պոլիսային հանրակարգի կայացման սոցիալական հենարաններից մեկի, վաղ հունական տիրանիայի քաղաքական դերը՝ տոհմիկ ավագանու գերիշխանության հաղթահարման և հանրակարգի վերափոխման գործընթացում, ինչպես նաև հունական գաղութացման գործընթացը՝ որպես սոցիալ-տնտեսական տարածքի վերակազմավորման և պոլիսային քաղաքակրթության ընդլայնման կարևոր գործոն։ Մենագրության մեջ հատուկ ուշադրություն է դարձվում նաև սպարտական պոլիսային մոդելին՝ որպես հին հունական քաղաք-պետությունների տիպաբանության յուրահատուկ տարբերակի։ Սպարտական հանրակարգը մեկնաբանվում է իր եռամաս ընկերային կառուցվածքի, ծիսակարգով կարգաբերված ռազմական կազմակերպվածության և երկարատև կայունություն ապահոված, սակայն կառուցվածքային առումով սահմանափակ ճկունությամբ բնութագրվող ինստիտուցիոնալ համակարգի համատեքստում։

Հոդվածում ներկայացվում են նաև մի շարք դիտարկումներ, որոնք վերաբերում են մենագրության տեսական շրջանակի հնարավոր ընդլայնման ուղղություններին։ Մատնանշվում է Ուշ բրոնզեդարյան փլուզման մերձավորարևելյան համատեքստի առավել հանգամանալի քննարկման նպատակահարմարությունը, ինչպես նաև փյունիկյան և հունական սփյուռքացման գործընթացների տիպաբանական համեմատության կարևորությունը։ Կարևորվում է նաև վաղ Հունաստանի քաղաքակրթական շեղման՝ առավել ընդլայն վերլուծությունը հինարևելյան զարգացման ուղուց դեպի տեղական պոլիսային «անոմալիա»։ Նշվում է նաև պոլիսային քաղաքական կազմակերպման միջանկյալ ձևերի հետագա ուսումնասիրության նպատակահարմարությունը։ Այսպիսով, մենագրության առաջին հատորը հին հունական հասարակության վերակազմավորման գործընթացների տեսական մեկնաբանության կարևոր փորձ է, որը միաժամանակ բացում է հետագա քաղաքակրթաբանական ուսումնասիրությունների հեռանկարներ։

2020 թ. 44-օրյա Արցախյան պատերազմի և հատկապես 2023 թ. սեպտեմբերին Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված հերթական ագրեսիայի հետևանքով Արցախի ամբողջական հայաթափումից հետո Հարավային Կովկասի տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռությունը արմատապես փոխվեց: Նոր իրողության պայմաններում Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության համաձայնագրի վերաբերյալ սկսվեցին բանակցություններ, որոնց շրջանակներում ձեռք բերված պայմանավորվածություններն ամփոփվեցին 2025 թ. օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում ԱՄՆ-ի նախագահի վկայությամբ նախաստորագրված փաստաթղթում:

Սույն հոդվածում հանգամանորեն վերլուծվում են Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ստորագրված համատեղ հայտարարությունը, նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագիրը և ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը լուծարելու մասին փոխըմբռնման հուշագիրը: Քննության են ենթարկվում նաև Վաշինգտոնում նախաստորագրված փաստաթղթի վերաբերյալ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև ընթացած բանակցությունները, միմյանց ներկայացրած առաջարկների փաթեթները:

Հոդվածի նպատակն է նշված փաստաթղթերի բովանդակային վերլուծության միջոցով ցույց տալ դրանց, ինչպես նաև ԹՐԻՓՓ նախագծի նշանակությունը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև իրական խաղաղության հաստատման ու Հարավային Կովկասի տարածաշրջանում կայունություն և զարգացում ապահովելու գործում:

Ներկա հրապարակումը Հայաստանի անվտանգությանը սպառնացող մարտահրավերները մոնտոլոգիական հետազոտության ենթարկելու առաջին փորձն է։ Համառոտ պատմական ակնարկի միջոցով ցույց է տրվում, որ անկախ պետականության կորստից հետո Հայկական լեռնաշխարհի ֆիզիկաաշխարհագրական առանձնահատկություններն օգտագործելն է ապահովել հայրենի հողի վրա համահավաք գոյության օջախների պահպանումը։ Ապացուցվում է, որ լեռներում հաստատված հայության մարտունակ ու դիմադրունակ հատվածներն են դարձել նոր ու նորագույն ժամանակների հայ ազատամարտի առանցքային դերակատարները, իսկ հետագայում էլ ապահովել են հայոց պետականությունը վերականգնելու խնդրի ռազմական լուծումները։

Հայ լեռնականի առանձնահատուկ պատմական առաքելության բացահայտման միջոցով հրապարակումը կարևորում է արևմտյան մի շարք զարգացած երկրների լեռնային շրջանների ֆիզիկաաշխարհագրական, ընկերային-տնտեսական ու հոգևոր-մշակութային բնութագրերի լայն ընկալման վրա հիմնված մոնտոլոգիա (լեռնագիտություն կամ լեռնաբանություն) գիտակարգի ճանաչողական հնարավորությունների և գործիքների կիրառության խնդիրը։ Այդ գիտական ձեռքբերումները աշխատանքի լայն դաշտ են բացում նաև Հայաստանի գիտնականների համար, քանզի մոնտոլոգիական հետազոտությունների արդյունքների օգտագործումը մեզ թույլ է տալու Հայաստանի սահմանամերձ լեռնային շրջանները դարձնելու երկրի ռազմական անվտանգությունն ամրապնդող և տնտեսական ու էկոլոգիական մարտահրավերները հաղթահարող ամուր պատնեշներ։ Դրա համար մեր բնաշխարհագրական միջավայրի ֆիզիկաաշխարհագրական առանձնահատկությունները, նրանում տնտեսական գործունեություն ծավալելու հնարավորությունները և լեռնականների յուրահատուկ հոգևոր-մշակութային միջավայրը հարկավոր է դիտարկել մեկ ամբողջություն։ Նման համադրական, այսինքն՝ մոնտոլոգիական մոտեցումը Հայաստանի անվտանգ գոյատևումն ապահովելու և լեռնային շրջանները զարգացնելու նախապայմանն է։

Հայկական վաղհելլենիստական արվեստի ուշագրավ նմուշ է եղել մարմարե քանդակազարդ սալը, որը մեզ չի հասել, բայց առկա է նրա լուսանկարը։ Այն կեղծիք չէ․ նրա պատկերների պաշտամունքային և գաղափարախոսական հենքը բխում է Զևս-Արամազդի՝ որպես Հայոց գերագույն աստծու և թագավորող ընտանիքի հովանավորի ըմբռնումից։ Պատկերաքանդակի կենտրոնական կերպարը՝ ցլագլուխը, խորհրդանշում է Զևս-Արամազդին՝ որպես Ամպրոպի և Արևի աստված։ Մարմարե սալի պատկերներն ունեն սիմետրիայի առանցք, որից ձախ՝ թագուհի մայրն է՝ դուստրերով, իսկ աջ՝ երկարամորուք հայրը (հավանաբար՝ քրմապետը)՝ որդիներով։ Ձախ կողմինները բարձրացրել են ձախ ձեռքերը, աջ կողմինները՝ աջ ձեռքերը։ Ձախ կողմում պատկերված թագուհին նվիրաբերում է հնգյակ կազմող փունջ (5-ը Ամպրոպի աստծու խորհրդապաշտական թիվն է), իսկ աջ կողմում պատկերված տղամարդը՝ եռյակ կազմող փունջ (3-ը Արևի աստծու խորհրդապաշտական թիվն է)։ Ձախ կողմում մոր հետ պատկերված դուստրերը երեքն են, աջ կողմում հոր հետ պատկերված որդիները ևս երեքն են։ Դրանք համապատասխան են դրված Հայկ աստծու զավակների՝ աստղեր դարձած թվին, որոնցից՝ դուստրերը Հայկի (Կշիռ) համաստեղության առաջին մեծության աստղերն են, իսկ որդիները՝ երկրորդ մեծության։

Մարմարե պատկերաքանդակը, մեր կարծիքով, նաև պատմական սկզբնաղբյուր է և արտացոլում է մ․թ․ա․ 3-րդ դարի կեսին Մեծ Հայքում տեղի ունեցած պատմական իրադարձությունները՝ Երվանդունի արքայադուստրն ամուսնացել էր Հայոց քրմապետի հետ և լույս աշխարհ բերել (ըստ Մովսես Խորենացու՝ ապօրինի խառնակությամբ) ապագա թագավոր Երվանդ Վերջինին (մոտ մ․թ․ա․ 222-201թթ․) և Երվազ քրմապետին։ Հոր հետ պատկերված տղաներից ավագը ապագա թագավորն էր (ավագ որդին էր թագաժառանգ լինում), իսկ կրտսերը՝ երկար վարսերովը՝ ապագա քրմապետը։ Մարմարե պատկերաքանդակը հաստատում է Մովսես Խորենացու պնդումը Երվանդ Վերջինի՝ հայրական գծով բուն արքայատոհմից (Երվանդունի, ըստ Խորենացու՝ Արշակունի) չլինելու վերաբերյալ։ Նա մայրական գծով էր Երվանդունի։

Անանուն պատմիչը (Սեբեոս) իր բերած Հայոց արքայացանկում Երվանդ Վերջինի հորն Արշակ է կոչում։ Բայց իրականում սա եղել է ոչ թե նրա հայրը, այլ մորական պապը՝ Երվանդունի տոհմից։ Բանն այն է, որ հնում ընդունված չէր մորը ներառել տոհմացանկում, նրան փոխարի նելու էր մորը տոհմակից տղամարդը։

Այն, որ ոչ թե Արտաշես I-ն է մոր կողմից Երվանդունի եղել, այլ Երվանդ Վերջինը, հաստատվում է նաև Արտաշես I-ի (մ․թ․ա․ 189-160 թթ․) Երվանդական արամեագիր տոհմանվան միջոցով։ Ընդ որում նույն տոհմանվան զուտ հայերեն Երվանդեան տարբերակով է հայտնի եղել նաև նրա թոռը՝ Տիգրան II Մեծը (մ․թ․ա․ 95-55 թթ․)։ Այս տոհմանունների և Երուանդ/Արուանդ արքայանվան հիմքում հնդեվրոպական ծագումով *peruṇt- (-հ․-ե. *per- «խփել», «հարվածել») նախաձևն է։

Հոդվածում դիտարկվում է «պատմություն», «ազգայնականություն» և «կայսրություն» հասկացութունների փոխհարաբերությունը: Ուշադրության կենտրոնում այն հարցն է, թե ի՞նչ պայմաններում և ի՞նչ սահմաններով է հնարավոր շարադրել «սեփական» պատմությունը։ Ելակետ ընդունելով այն գաղափարը, որ պատմությունը չեզոք կամ ինքնաբուխ իրողություն չէ, հոդվածում փաստարկվում է, որ ազգային պատմագրությունը ձևավորվում է ոչ միայն ինքնության ներքին պահանջից, այլև կայսերական և արդիական դաշտերի հետ շփումից։ Ազգայնականությունը մեկնաբանվում է ոչ թե որպես ազգայինի և քաղաքականի բնական համընկնում, այլ այդ համընկնման անհնարինության արտահայտություն, որտեղ ազգային ինքնությունը միաժամանակ և՛ դիմադրում է կայսրությանը, և՛ յուրացնում նրա հայացքն ու մեթոդները։ Հայոց պատմական փորձառության օրինակով հոդվածում վերլուծվում է, թե ինչպես է ազգային ինքնաընկալումը ձևավորվել կայսերական բազմաշերտ միջավայրում՝ կրոնական, համայնքային և իրավական պատկանելությունների խաչմերուկում, և ինչպես է 19-րդ դարում՝ արդիականացման համատեքստում, առաջացել ազգայինը սահմանելու հրամայականը։ Հետգաղութատիրության տեսության ներգրավմամբ բացահայտվում է, որ ազգային ինքնապատումը երբեք ամբողջությամբ չի ազատվում կայսերական ժառանգությունից, իսկ հետգաղութատիրական իրականությունը ոչ թե առաջարկում է վերջնական ինքնություն, այլ մատնանշում է դրա ճեղքերը, լռությունները և հակասությունները։ Վերլուծելով «ժողովրդական պատմության» և «ազգային ազատագրական պայքարի» սկզբունքները՝ հոդվածում ցույց է տրվում դրանց մեթոդաբանական սահմանափակումները, հատկապես այն հանգամանքը, որ քաղաքական սուբյեկտայնությունն ու ազատագրական պայքարի բնույթը հաճախ կախված են
արտաքին ճանաչումից։ Եզրակացվում է, որ ամբողջապես ինքնավար
պատմություն գրելու հավակնությունն առավելապես կողմնորոշիչ հորիզոն է, քան իրագործելի ծրագիր, իսկ պատմագրության հիմնական խնդիրը ոչ թե միասնական ազգային սյուժե կառուցելն է, այլ լռեցված փորձառությունների բացահայտումը և պատմական մտածողության ազատության պահպանումը՝ որպես քաղաքական գոյության նախապայման։

Հրապարակումը նվիրված է «Իրական Հայաստանի գաղափարախոսություն» նախագծի բովանդակային քննութանը։ Իրականացվում է փաստաթղթում առկա «իրական Հայաստան» ու «պատմական Հայաստան» հասկացությունների նշանային համակարգերի (սեմիոտիկայի) ու սեմանտիկ բովանդակության քննությունը։ Ցույց է տրվում, որ հայոց անկախ պետականության վերականգնումից հետո «իրական Հայաստան» հասկացությունը մեզանում պարզ կրկնաբանություն է դարձել։ Ավելին՝ պատմական Հայաստանի ֆիզիկապես գոյություն չունենալու պատճառով դրանք հնարավոր չէ համեմատել համաժամանակյա (սինքրոնիկ) հարթութան վրա, իսկ տարաժամանակյա (դիաքրոնիկ) մոտեցումով անցյալի ու ներկայի գիտական ընկալումները ոչ թե հակադրվում, այլ լրացնում են մեկը մյուսին։ Ուստի այս հասկացությունների միջև հակադրություն ստեղծելու փորձերը գիտական հիմք չունեն, իսկ քաղաքական առումով 1990-ականների ՀՀՇ-ական «նորամուծությունների» թույլ «շորշոփն» են հիշեցնում։ Մինչդեռ՝ եթե 1990-ականներին նման հնարքներն ինչ-որ առումով կարելի էր հասկանալ որպես խորհրդային դարաշրջանի հետ համեմատության փորձեր, ապա այժմ դրանք վերածվում են իմացաբանական նիհիլիզմի։ Որովհետև չըմբռնելով անգամ իրենց կողմից կիրառվող հասկացությունների իմաստը՝ «իրական Հայաստան» կրկնաբանության հեղինակները գործի են դրել մի սովորական ամբոխահաճ (պոպուլիստական) հնարք՝ հայ ազգի անցյալը ներկայից արհեստականորեն տարանջատելու համար։

Ուստի մեր հասարակությանն ու քաղաքական ուժերին Հայոց պետականության պատմության վերաբերյալ տարրական գիտելիքներ մատուցելու նպատակով, «Վէմ»-ի խմբագրականը համառոտ անդրադարձ է կատարել նոր ժամանակների հայոց առաջին պետական այրերի պատմական փորձին՝ ոչ թե Հայաստանում, այլ «Իրական Հայաստանի գաղափարախոսություն» նախագծում առկա կոգնիտիվ փակուղիների հաղթահարման համար։

Ավելին՝ հաշվի առնելով տարածաշրջանային զարգացումների արագացման փաստը, «Վէմ»-ի խմբագրականի մեջ համոզմունք է հայտնվում, որ մեզանում պետականության բացակայության պայմաններում ստեղծված «իրական Հայաստան» հասկացության միջոցով գործի դրվող մակերեսային փորձարարություններն առաջիկայում կորցնելու են իրենց ռազմավարական հեռանկարները։ Ներկա փլուզվող աշխարհակարգում բացառվում է Խորհրդային Հայաստանը հիշեցնող ևս մեկ հայկական ռեզերվացիայի ձևավորումը՝ այս անգամ էլ Մեծ Թուրանին սպասարկելու նպատակով։ Որովհետև «Իրական Հայաստանի գաղափարախոսության» միջոցով ռեզերվացիաների հերթափոխը սպասարկելու քաղաքական նպատակադրումը հակասում է գլոբալ խաղացողների միջնաժամկետ ծրագրերին։

«Լենին-Աթաթուրք» նոր գործարքը բացառող ԱՄՆ դիրքերի ամրապնդումը ու Ռուսաստանի նահանջի նշանները արտաքուստ թուրք-ամերիկյան կոնսենսուսի առկայության տպավորություն են ստեղծել։ Մինչդեռ մեր շուրջը ծավալվող գլոբալ խաղի խորքում ոչ թե ամերիկա-ռուսական դիմակայությունն է, այլ Չինաստանի հզորացումը սանձելու նպատակադրումը։ Ուստի Մեծ Թուրանի ծրագիրը գործարկելու սպառնալիքը Ռուսատանին զրկում է ԱՄՆ-ի ու Չինաստանի միջև խուսանավելու հնարավորությունից։ Նրա առջև հստակորեն ուրվագծվող հետխորհրդային ողջ հարավը կորցնելու և ապա՝ «ներքին թուրքերի» հետ պատերազմելու գոյաբանական սպառնալիքի կանխումը այժմ հնարավոր է միայն ողջ Արևմուտքի հետ քաղաքական երկխոսության վերականգնման միջոցով։

Ուստի «Իրական Հայաստանի գաղափարախոսություն» ոչ գրագետ նախագծի միջոցով Հայաստանը ռեզերվացիաների հերթափոխի փորձադաշտ դարձնելու անթաքույց նպատակադրումը գործելու է միայն ժամանակի կարճ տևողության ծիրում։

Ավետիք Իսահակյանի առաջին ժողովածուն՝ «Երգեր ու վէրքեր»-ը (1898), միանգամից ջերմ ընդունելություն գտավ ինչպես ընթերցող հանրության, այնպես էլ գրական շրջանակներում։ Գրաքննադատությունը հատկապես բարձր գնահատեց Իսահակյանի պոեզիայի ժողովրդական տարերքը, ազգային և համամարդկային հույզերի ինքնատիպ միահյուսումը։ Առաջին ժողովածուն դարձավ այն հիմնաքարը, որի վրա ձևավորվեցին Իսահակյանի ուրույն ոճն ու բանաստեղծական մտածողությունը, նրա քնարական հերոսի էական գծերը։

Ձգտելով հաղթահարել ռոմանտիկական պոեզիայի պաթետիկ ու դատողական հայրենասիրությունը՝ XIX դարավերջի հայ բանաստեղծությունը բացահայտ անցում ատարեց դեպի բուն ժողովրդական տարերքը, ազգային ոգին և մտածողությունը՝ բանաստեղծության զարգացումը տանելով նոր հունով։ Իսահակյանի «Երգեր ու վէրքեր»-ը այդ միտումի ակնհայտ դրսևորումներից էր։ Հայ ժողովրդական պոեզիայի տարերքն այդտեղ իր արտահայտությունը գտավ ոչ միայն մոտիվների, տրամադրությունների, բանաստեղծական պատկերների, այլև տաղաչափական ձևերի յուրացման և ընդօրինակման մեջ։

Իսահակյանի վաղ շրջանի պոեզիայի վրա մեծագույն ազդեցություն է թողել նաև Շիրակի ժողովրդական բանահյուսությունը, որին նա առնչվել էր դեռ մանկուց։ XIX դարի երկրորդ կեսին Շիրակի բանահյուսական նմուշների հավաքման և հրատարակման առաջին փորձերին Իսահակյանը նույնպես, անշուշտ, ծանոթ է եղել և ազդվել դրանցից։ Հոդվածում առաջին անգամ քննվում է Իսահակյանի առաջին ժողովածուի տաղաչափական ձևերի կապը ժողովրդական պոեզիայի հետ՝ կատարելով մի շարք գործերի զուգադրական համեմատություն։ Այսպես, հայտնի է, որ ժողովրդական երգերին ու խաղիկներին բնորոշ են հակիրճությունը, կարճ տողերն ու փոքր անդամները. Իսահակյանի առաջին ժողովածուում նույնպես գերակշռում են կարճ չափերը՝ 8 և 7-վանկանի տողերի զուգորդմամբ (բանաստեղծությունների գրեթե 70 տոկոսը)։ Այս չափը Իսահակյանի առաջին երկու տասնամյակների պոեզիայի նախընտրած ձևն էր և դարձավ երգչի յուրօրինակ այցեքարտը։

Ներկայացվող հոդվածում անդրադարձ է կատարվում Ավ․ Իսահակյանի՝ 20-րդ դարի առաջին տասնամյակներում օգտագործած խորհրդանիշներին, որոնք յուրովի ընդհանրացնում էին ինչպես հայ ժողովրդի ֆիզիկական գոյության պահպանման, այնպես էլ ազգային և մշակութային կացության բարելավման խնդիրները, ներկայացնում համազգային արժեքների (հայրենի հող, լեզու, անձնվեր հերոսներ) պահպանման ձևերն ու ուղիները, որոնք արտահայտվում էին չարին դիմակայելու, և պայքարի գաղափարներով։

Վերոհիշյալ ելակետով էլ Ավ․ Իսահակյանը գրել է մի շարք ստեղծագործություններ, որոնց մեջ հատկապես աչքի են ընկնում «Ազգային երգը», «Ժողովրդի քնարը», «Հայրենի հողը» և այլ գործեր։ Դրանցում հայրենասիրության և հայասիրության կոնկրետ օրինակներ են պատկերվում։

Թվում է, թե պատմությունն իբրև գիտություն ճանաչելու անհրաժեշտությունը նոր փաստարկման կարիք չունի, բայց ներկայումս մեր շուրջը տեղի ունեցող սրընթաց զարգացումները ստիպում են ևս մեկ անգամ անդրադառնալ այս հարցին։

Ժամանակին պատմության՝ գիտություն լինելը կասկածի տակ դնող գիտնականները հիմնվում էին այն իրողության վրա, որ մարդկային կամքի ու բանականության միջոցով կերտվող պատմության տիրույթում չեն գործում բնագիտութանը բնորոշ օրենքները և անգամ հիմնական օրինաչափութունները։ Այստեղ բացի խիստ ընդհանուր օրինաչափություններից, գործում է սոսկ սովորույթի ուժը: Սակայն եթե, պատմության այս յուրահատկության պատճառով նրանից դժվար է արտածել օրենքներ, դա դեռ չի նշանակում, որ պատմությունը գիտություն չէ: Ավելին, երբ 19-րդ դարի պոզիտիվիստական փիլիսոփայությունը (Օ. Կոնտ, Հ. Սպենսեր և ուրիշներ) փորձեց պատմությունը մեկնաբանել բնագիտության օրենքներով, նման ակնհայտ գռեհկացումը քիչ անց խիստ քննադատության ենթարկվեց Բադենյան նորկանտական դպրոցի, իսկ 20-րդ դարում՝ «Աննալների» դպրոցի կողմից:

Այդ ամենից ակնհայտ դարձավ, որ պատմությունը նույնպես իրական է, ինչպես բնությունը, սակայն այն մեր մտածողության մեջ է: Ուստի եթե բնության ու բնագիտության մեջ գործում են մշտակայուն օրենքներ, ապա պատմության մեջ ամենից առաջ գործում է մարդկային միտքն ու կամքը, որ պակասում է բնության մեջ:

Բայց ողջ խնդիրը նրանում է, որ սուբեկտիվ գործոնը պատմության ասպարեզից տեղափոխվել է նաև պատմագիտության մեջ։

Ներկայումս ողջ աշխարհում ծավալվող քաոսային զարգացումների ֆոնին ագրեսիվ նպատակներ հետապնդող երկրների ու ժողովուրդների ներկայացուցիչների շրջանում ուժեղանում է պատմագիտությունը կեղծարարության գործիքից՝ քաղաքական քարոզչության զենքի վերածելու մտայնությունը։ Չունենալով գիտականորեն ապացուցված պատմական անցյալ, մեր հարևանները արդեն դիմում են գիտնականներ և ամբողջ գիտահետազոտական ինստիտուտներ վարձելու ու նրանց զանգվածային կեղծարարութունները էլեկտրոնային լայն քարոզչության առարկա դարձնելու մարտավարությանը։ Ուստի ներկա հրապարակման մեջ համակողմանի քննադատության ենթարկելով ադրբեջանական «պատմաբանների» քարոզչական գործելակերպը՝ մենք այն դիտարկում ենք որպես պատմական գիտությաննն ուղղված նոր մարտահրավեր: