Category Archives: ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԱԲՐԻԵԼ ՍՈՒՆԴՈՒԿՅԱՆԻ ՎՈԴԵՎԻԼՆԵՐԻ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
(Ծննդյան 150-ամյակի առիթով)

Սունդուկյանի վոդևիլների գեղարվեստական արժեքը բարձր է, քանի որ նա վարպետորեն կիրառում է կոլորիտային և բնութագրական տարրեր։ Սունդուկյանը հմտորեն ստեղծում է իրական և կործանարար աշխարհներ, որոնք կյանքը դարձնում են ավելի ճանաչելի, թեև ոչ միշտ հաճելի։

Վոդևիլներում երաժշտությունն ու երգերը, ոչ միայն ժամանցի միջոցներ են, այլև ստեղծագործության կարևոր տարրեր են, ընդգծում են մթնոլորտը՝ շեշտելով տարբեր մշակույթների ու արժեքների փոխազդեցության նշանակությունը։ Կոմիկական խոսքը, որը Սունդուկյանը հաճախ կիրառում է, առանձնահատուկ նշանակություն ունի. այն ոչ միայն ծիծաղ առաջացնելու նպատակ ունի, այլև սուր գործիք է, որը բացահայտում է մարդկային թերությունները՝ դրանք տեսանելի դարձնելով բոլորին։ Կերպարները, որոնք հաճախ խոսում են հուզիչ ու նաև ծիծաղելի ձևերով, բացահայտում են անհատի և հասարակության բարդ հարաբերությունները։ Սունդուկյանի ստեղծած աշխարհում ամեն բան ոչ միայն վերածվում է խորհրդանիշի, այլև ընթերցողին տալիս է լայն հնարավորություն՝ հասկանալու մարդկային վարքագծի էությունը, որն առնչվում է մարդու հոգեբանական ընտրությանը և ճակատագրին։

ԽՈՀԵՐ ԿԱՐՈ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԻ «ԱՄԵՆԱՂԵԿԱՎԱՐԸ՝ ՍԱՐԳԻՍ ԶԷՅԹԼԵԱՆ» ԱՇԽԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Բեյրութի «Վահէ Սեթեան» հրատարակչությունը լույս է ընծայել XX դարի երկրորդ կեսի ականավոր ազգային -քաղաքական գործիչ, ՀՅԴ գաղափարախոս և հրապարակագիր Սարգիս Զեյթլյանի (1930-1985 թթ.) կյանքի ու գործունեության համակողմանի քննությանը նվիրված պատմաբան Կարո Հովհաննիսյանի մենագրությունը:

Սա հեղինակի աշխատության Ա հատորն է, որն ընդգրկում է Ս. Զեյթլյանի կյանքի ու գործունեության մինչև 1966 թ. պատմաշրջանը, ուստի ծրագրված է սույն աշխատության Բ հատորյակի տպագրությունը, որը բովանդակելու է 1966-ից մինչև նրա մահը (1985 թ.) գործունեության ամբողջական համայնապատկերը (Յովհաննէսեան, 2025, 11):

Ներկա հրապարակման մեջ ներկայացրել ենք Կ. Հովհաննիսյանի
վերլուծություններն ու գնահատականները Ս. Զեյթլյանի հարուստ կյանքի ու բեղուն գործունեության վերաբերյալ։ Ըստ անհրաժեշտության բերելու ենք նաև մեր դիտարկումներն ու պարզաբանումները:

Վերոնշյալներից հիմնականն այն է, որ ՀՅԴ գաղափարաբանութան մայր երակից սնված Սարգիս Զեյթլյանը 20-րդ դարի երկրորդ կեսի սկզբունքորեն նոր պայմաններում ամբողջացրեց ու ընդարձակեց Հայ Դատի ռազմավարական առաջադրանքների շրջանակը՝ նրանում ներառելով հայկական անկախ պետականության վերականգնման գաղափարի նյութականացման խնդիրը, ուստիև դարձավ հայ ազգային գաղափարախոսության ամենաակնառու կրողն ու արմատավորողը սփյուռքյան պայմաններում:

Ընթերցողների դատին հանձնված մենագրությունն իր տեսակի մեջ առաջինն է՝ նվիրված մեծ հայրենասեր ու ականավոր տեսաբան Ս.Զեյթլյանի կյանքին ու գործին: Ցավոք, նա ապրեց ընդամենը 55 տարի, բայց այդ ընթացքում հասցրեց խորը հետք թողնել հայ քաղաքական մտքի պատմության մեջ: Կարելի է կռահել, որ աշխատությունը նվիրված է սփյուռքյան մեծ մտավորականի ու գործչի նահատակության 40-ամյա տարելիցին: Ուստի այն կոչված է վերականգնելով ամբողջական ճշմարտութունը՝ Սարգիս Զեյթլյանի երբեք չխամրող գաղափարների ներկայացման միջոցով ամրապնդելու Սփյուռք-Հայաստան մտավոր, հասարակական-քաղաքական և հոգևոր կապերը:

ՀԱԿՈԲ ԳՅՈՒՐՋՅԱՆ․ ՇՈւՇԻԻՑ ՓԱՐԻԶ – 2024-3

Աիդա Գ․ Հարությունյան

Ամփոփում

Բանալի բառեր – Հակոբ Գյուրջյան, Հայաստան, Արցախ, Շուշի, հայ քանդակագործություն, դիմապատկեր, դիմաքանդակ, 20-րդ դարի ֆրանսիական արվեստ, Օգյուստ Ռոդեն, Արևելք և Արևմուտք։

XIX դարի երկրորդ կեսից Շուշիի մասին գրող հայկական, ռուսական և օտարալեզու աղբյուրները այն առանձնացնում են որպես մշակութային կենտրոն: Շուշիում մեծ ակտիվություն ուներ թատերական և երաժշտական կյանքը. թատերական կյանքը լիարժեք և կանոնավոր ընթացք է ստանում Մկրտիչ (Նիկիտա) Խանդամիրյանի փարիզյան ուղևորություններից վերադառնալուց հետո: 1895 թ. այստեղ երգչախումբ են կազմակերպել և համերգներ տվել Գ. Միրզոյանը, Ս. Դեմուրյանը, Ք. Կարա-Մուրզան, որը, շրջագայելով Արցախում, հավաքագրել է բազմաթիվ ժողովրդական երգեր։

Այս ամենը նաև հասարակական ազդեցության մեծ շրջանակ է ընդգրկել և ներգրավման առումով ունեցել է բարեփոխիչ և միջավայր սահմանող դեր: Հակոբ Գյուրջյանի առօրյայում նույնպես մշակութային այս ներկայությունն ակտիվ էր, բացի այդ՝ նրա վրա մեծ ազդեցություն է թողել ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ Երվանդ Լալայանը, որը Շուշիի ռեալական ուսումնարանում Հակոբ Գյուրջյանի հայոց լեզվի ուսուցիչն էր: Նրա շնորհիվ՝ Գյուրջյանը շրջում է ամբողջ արևելահայաստանով, այցելում է հատկապես եկեղեցիներ, և այդ փորձառությունը, անշուշտ, անջնջելիորեն տպավորվում է նրա հիշողության մեջ:

Հայ քանդակագործ Հակոբ Գյուրջյանը ձևավորվում է որպես անհատ Շուշիի թատերական, երաժշտական, ազգագրական իրականության խորապատկերում և գնալով ավելի ու ավելի է մոտենում «քանդակագործ» հասկացությանը։

Շարունակելով կրթությունը Մոսկվայում և քանդակագործական ուղղորդում ստանալով այն միջավայրերից, որտեղ գտնվում էր, Գյուրջյանն ի վերջո հայտնվեց Ֆրանսիայում, որտեղ «քանդակագործ» հասկացության հետ նրա կապը հասավ անքակտելիության։ Կրթության այսպիսի աշխարհագրությունը սահմանում և ձևակերպում է Գյուրջյանի արվեստի զարգացման ընթացքը և բնույթը։ Բացի այդ՝ Գյուրջյանը թանգարանային այցերի, ինքնուրույն ուսումնասիրությունների և Օգյուստ Ռոդենի արվեստանոցում աշխատելու շնորհիվ ստեղծում է իր քանդակային լեզուն և տեսողական այն «բառարանը», որը նկարագրում է նրան որպես արվեստագետ։ Լինելով տարբեր մշակույթների ու միջավայրերի անմիջական կրողը և անցյալից ներբերելով այնպիսի տարրեր, որոնք նույնիսկ ժառանգական չեն, Գյուրջյանը ստեղծեց իր ոճը, որտեղ հանդիպում են Արևելքն ու Արևմուտքը։

Քանի որ Գյուրջյանի արվեստը «կառուցվել է» հայկական մշակույթի հիմնաքարերով և ի վերջո հաստատվել է Ֆրանսիայում, ներկա հոդվածում ներկայացվում են աշխարհագրական և մտավոր այն իրողությունները, որոնք եղել են նման կառույցի ստեղծումից առաջ և դրա ընթացքում։