Author Archives: Admin

Ավետիք Իսահակյանի բազմաժանր արձակում ուրույն տեղ զբաղեցնող «Համբերանքի չիբուխը» պատմվածքում հատկապես ակնառու է Վարպետի գեղարվեստական արձակին առհասարակ բնորոշ կարևորագույն հատկանիշը՝ պատմողական և քնարական տարրերի միասնությունը՝ ներքին քնարականությունը։

Պատմվածքն ունի ինքնատիպ կոմպոզիցիա. գրված է իբրև քնարական վերհուշ, պատմողի հոգում արթնացող պատկերների շարք, իսկ մուտքի և ավարտի փոխադարձ կապով ստեղծվում է կառուցվածքային մի յուրօրինակ ձև, որը կարելի է անվանել կոմպոզիցիոն օղակ։ Ուշագրավը նաև համբերանքի չիբուխի այլաբանական պատկերն է, որը դարձել է ստեղծագործության վերնագիրը և արտահայտում է հեղինակային մտահղացման էությունը։

Գրողի հետ չնույնացող և նրա ստեղծագործական երևակայության ծնունդ պատմողը՝ հեղինակային խոսքի պայմանական կրողը, իր անունից է ներկայացնում պատմությունը. նա գործողությունների վերհիշողն է և դեպքերը շարադրում է առաջին դեմքով։ Այդ ընթացքում միաժամանակ բացահայտվում են պատմողի անհատական հույզերը, ընկալումները, տպավորություններն ու եզրահանգումները։

«Համբերանքի չիբուխ»-ի գլխավոր հերոսը թեև պատկերվում է իրադարձությունների կենտրոնում, սակայն դրանք բացվում են զրույցի ընթացքում՝ իբրև վերհուշ և կյանքի փիլիսոփայական իմաստավորում։ Բացի այդ՝ պատումը հագեցած չէ գործողություններով. հերոսն իր կենսափորձով և բարոյախոսությամբ է կշռադատում ու գնահատում կյանքի իրողությունները։ Ասել է թե՝ նա ինչ-որ չափով թե՛ գործողությունն առաջ տանող և թե՛ միաժամանակ դեպքերն իմաստավորող կերպար է։ Պատումի այդ ձևը գեղարվեստական ինքնատիպ մտահղացում է, որը դիպաշարային բուն դիպվածին հաղորդում է կյանքի լայն շառավիղ ու փիլիսոփայական խորք։

«Համբերանքի չիբուխ»-ի պատումի յուրահատկություններից են նաև պատմողի կարծես մշուշված վերհուշն ու արձակը չափածոյին հնարավորինս մոտեցնող պատկերավորման յուրահատուկ գծերը՝ մետաֆորիկ մտածողությունն ու քնարականությունը, ռիթմը և կառուցիկությունը։

Սույն հոդվածն ուսումնասիրում է փաստաբանների եզրափակիչ ելույթները «Սև կարապ» դատական գործի (2024 թ.) մասին։ Դրանք վերաբերում են նախկին բալետի պարուհի Էշլի Բենեֆիլդին, որ սպանել էր իր ամուսնուն՝ Դուգլաս Բենեֆիլդին` իր արարքը համարելով ինքնապաշտպանություն: Դիսկուրսի ուսումնասիրությունը ներառում է մեղադրող Սյուզան Օ’Դոնելի եզրափակիչ ելույթը, որ ներկայացնում էր պետությունը և դատապարտում մեղադրյալին՝ վերոնշյալ գործողությունը համարելով սպանություն, որը պետք է ապացուցվի առանց որևէ հիմնավոր կասկածի:

Պաշտպանական կողմը ներկայացնում էր փաստաբան Նիլ Թեյլորը: Նա փորձում էր պաշտպանել մեղադրյալին՝ նրա արարքը դիտարկելով որպես ինքնապաշտպանություն: Այս իրավական դիսկուրսն ուսումնասիրվում է որակական վերլուծության միջոցով, որն իրականացվում է հռետորական-ոճական դիսկուրսի վերլուծության մեթոդով և լրացվում է հեղինակի կողմից կրկնությունների, ուղիղ խոսքի և հռետորական հարցերի քանակական դիտարկումներով, որոնք հաշվարկվում և համեմատվում են ուսումնասիրվող խոսքային նմուշներում։

Հոդվածը նվիրված է հայ միջնադարյան գրիչ, մանրանկարիչ, ճարտարապետ և քանդակագործ Մոմիկի կյանքի ու ստեղծագործության ուսումնասիրությանը։ Վարպետի կենսագրության վերականգնումը հենված է ձեռագրերում պահպանված հիշատակարանների, եկեղեցիների ու տապանաքարերի արձանագրությունների վրա՝ սկսած նրա անվան առաջին հիշատակությունից (1283–1284 թթ.), մինչև նրա 1333 թ. հիշատակի խաչքարը։

Հոդվածի երկրորդ բաժնում քննարկվում են Մոմիկի կյանքի առանձին դրվագները՝ նոր մեկնաբանություններով և մի շարք հիպոթեզներով։ Այսպես` 1287 թ. Թեղենյաց վանքում գրիչ Դավթի մի ձեռագրում Մոմիկի հիշատակությունը հնարավորություն է տալիս ենթադրելու, թե՛ ձեռագրի հնարավոր թալանը, և թե՛ վարպետի գերեվարությունը։ Մենք չենք բացառում Մոմիկին առևանգելու հավանականությունը: Այս ենթադրությունը բխում է այն փաստից, որ հայ քարագործ վարպետները միջնադարում մեծ համբավ են ունեցել և աշխատել են նաև մահմեդական իշխողների համար։ Նմանատիպ օրինակ է Մոմիկի ժամանակակից ճարտարապետ Շահիկը, որը կառուցել է մահմեդական դամբարաններ Խաչեն-Դորբաթլիում և Երևանում։

Հոդվածում դիտարկվում է նաև Մոմիկի 1331 թ. հիշատակարանում (Եյլի համալսարան, Arm. 3) առկա կենսագրական անհամապատասխանությունների խնդիրը։ Այդ հիշատակարանում վարպետը հայտնում է, որ աչքերի հիվանդության պատճառով չի կարողացել ավարտել ձեռագիրը։ Տարածված է գիտական այն կարծիքը, թե Մոմիկի տեսողությունը մասնակիորեն կորել էր, որի հետևանքով նա թողել էր մանրանկարչությունը և զբաղվել քանդակագործությամբ ու ճարտարապետությամբ։ Սակայն նման մեկնաբանությունը մեզ հիմնավոր չի թվում, քանի որ Մոմիկի խաչքարերին բնորոշ քանդակագործական նուրբ աշխատանքը աչքերի նույնքան լարում էր պահանջում, որքան մանրանկարչությունը։ Հավանական է, որ Մոմիկը հիվանդ է եղել աչքի շաղկապենու վարակիչ հիվանդությամբ (տրախոմա), որը տարածված էր միջնադարյան Հայաստանում։ Սա առավել հավանական է դառնում, եթե հաշվի առնենք, որ նա քարագործ վարպետ էր, և աշխատանքի ընթացքում փոշին կարող էր լրջորեն վնասել նրա աչքերը։ Այս համատեքստում մենք առաջարկում ենք հիշատակարանի նոր ընթերցում, որտեղ գործածված «սակաւ ամաց» արտահայտությունը նպատակահարմար է հասկանալ ոչ թե «մի քանի տարի անց», այլ՝ «որոշ ժամանակ» կամ «ամիսներ անց» իմաստով։ Իսկ 1331 թվականը վերաբերում է ոչ թե վարպետի տեսողության վերականգնմանը, այլ միայն հիշատակարանի գրության տարեթվին։

Հոդվածում ներկայացվում են XIX դարի երկրորդ կեսի ռուսական հրատարակություններում ընդգրկված ուսումնասիրությունները, հոդվածները, հաղորդումները և այլ նյութերը, որոնք վերաբերում կամ առնչվում են Արցախի կամ նրա առանձին բնակավայրերի ազգագրությանը: Հատկապես կարևորվում են «Всемирный путешественник», «Запис ки Кавказского отдела императорского русского географического общества» «Кавказский календарь», «Известия Кавказского отдела Императорского Русско го географического общества» «Материалы для изучения экономического быта государственных крестьян Закавказского края», «Материалы для устройства казенных летних и зимних пастбищ и для изучения скотоводства на Кавказе», «Медицинский сборник», «Сборник материалов для описания местностей и пле мен Кавказа», «Труды Кавказской шелководственной станции», «Русский инвалид» հանդեսներում հրապարակված նյութերը, որոնք արժեքավոր տեղեկություններ են տալիս նշված ժամանակաշրջանի Արցախի տարբեր գավառների ու գյուղերի, ինչպես նաև Շուշի քաղաքի բնակչության թվի և էթնիկ կազմի, երկրագործության, անասնապահության, մետաքսագործության, գինեգործության, օղեգործության, առևտրի, զանազան արհեստների, ժողովրդական բժշկության, սրբավայրերի, հնությունների, եկեղեցիների, վանքերի, լեռների, գետերի, բուսական ու կենդանական աշխարհի, աշխարհագրական դիրքի, կլիմայի, տարազի, ժողովրդական տոների, ընտանեկան կյանքի, հասարակական դատի ու պատժամիջոցների, տների կառուցվածքի, թաղամասերի, դավանանքի, ամուսնության և հարսանիքի հետ կապված ծիսակատարությունների, սովորությունների, հավատալիքների և նախապաշարմունքների, սննդակարգի, ժողովրդական խաղատեսակների և այլ երևույթների մասին: Առանձին ենթաբաժիններով ներկայացվում են նաև Արցախի բանահյուսության և բարբառի վերաբերյալ հրատարակված նյութերը:

Հովսեփ Օրբելու բանագիտական գործունեությունը, մասնավորապես հայկական հերոսական էպոսի ուսումնասիրությունը, բավականին մանրամասն գնահատության է արժանացել մասնագիտական գրականության մեջ: Սույն հոդվածում քննվում է Հ. Օրբելու «Միջնադարյան Հայաստանի առակները» վերնագրով հայագիտական ուսումնասիրությունը՝ բնագրերով, որը պատշաճորեն չի լուսաբանվել մասնագիտական
շրջանակներում:

«Միջնադարյան Հայաստանի առակները» աշխատության մեջ Հ.Օրբելին Մխիթար Գոշի, Վարդան Այգեկցու և Ողոմպիոսի առակների միջոցով բացահայտում է դարաշրջանի բարոյաիրավական, սոցիալ-տնտեսական, պատմամշակութային իրողությունները: Օրբելու «Միջնադարյան Հայաստանի առակները» ժողովածուի նյութը սերտորեն առնչվում է ժողովրդական բանահյուսությանը և ունի բանագիտական մեծ արժեք: Հեղինակը հայկական առակները քննել է ըստ Նիկողայոս Մառի կազմած առակների բանագիտական նշացանկի:

Գիրքն ունի այբբենական և սկզբնաղբյուրների մատենագիտական ցանկեր, ծանոթագրություններ, որտեղ տեղեկություններ և բացատրություններ են տրվում առակների ժանրային տիպաբանության, սոցիալական ուղղվածության, թեմաների և սյուժեների տարածվածության վերաբերյալ:

Հ. Օրբելու դիտարկումները Մ. Գոշի, Վ. Այգեկցու և Ողոմպիոսի առակներում արտացոլված միջնադարյան Հայաստանի (նաև Կովկասի) XII-XIII դդ. հասարակական և մշակութային կյանքի վերաբերյալ մեծապես նպաստել են բանագիտական բազում խնդիրների բացահայտմանը:

Մուհամմադ մարգարեի մահից հետո ձևավորվեց «խալիֆայի»՝ մարգարեի «տեղապահի» ինստիտուտը, որի նպատակն էր հետևել, որ մուսուլմանական համայնքը ճիշտ կատարի Ալլահի խոսքը և չշեղվի ճշմարիտ ուղուց։ 1258 թ․ մոնղոլական արշավանքի հետևանքով խալիֆայության կազմալուծումը ցնցում է իսլամական աշխարհը, ումմային կանգնեցնում նոր խնդիրների առջև։ Այդ խնդիրներից էր արտաքին հարձակումներին դիմագրավելու նպատակով իսլամական հասարակության համախմբումն ու քաղաքական կազմակերպումը, որից բխում էին խալիֆայության վերականգնման պարտադիր լինելու և մուլքի թույլատրելի լինելու հարցերը։ Բայց քանի որ ստեղծված պատմաքաղաքական հանգամանքներում խալիֆայության վերականգնումը գործնականում հնարավոր չէր, ումմայի միասնականությունը հաստատելուն և թշնամիներին դիմագրավելուն քիչ թե շատ ունակ ուժը Եգիպտոսի մամլուքյան սուլթանությունն էր։ Այս առումով խիստ հետաքրքրական են խալիֆայության ինստիտուտի վերաբերյալ հանբալիական կրոնաիրավական դպրոցի ականավոր ներկայացուցիչ Իբն Թայմիայի հայտնած մտքերը և տեսակետները, որոնք ցայսօր արդիական են՝ պայմանավորված մուսուլմանական հասարակական զարգացումներում իսլամական գործոնի ակտիվացման, իսլամական ծայրահեղ արմատական խմբավորումների կողմից շարիաթի օրենքներով առաջնորդվող խալիֆայության ստեղծման գաղափարների լայն տարածման հանգամանքով։ Խնդրո առարկա հարցերի շուրջ Իբն Թայմիայի հայացքները հասկանալու և դրանց վերաբերյալ առկա կարծիքները լուսաբանելու համար դիտարկել ենք «խալիֆա» և «խալիֆայություն» եզրերի վերաբերյալ կրոնաիրավագետի մոտեցումները։ Սույն հոդվածի շրջանակներում ուսումնասիրել ենք Իբն Թայմիայի աշխատությունները՝ զուգահեռաբար անդրադարձ կատարելով որոշ հետազոտողների կողմից արված երբեմն իրարամերժ մեկնաբանություններին։

Հայտնութենական ստեղծագործությունների ժանրային հարցերն աստվածաբանական և գրականագիտական հետազոտությունների խնդրահարույց հանգույցներից են։ Թեև Աստվածաշնչյան գրականության ընկերության 1979 թվականի սահմանումը ժանրի ուսումնասիրության համար առաջարկել է հստակ մեթոդաբանություն, հայտնությունների սահմանման ու դասակարգման հարցերը մնում են մասնագետների գիտական հետաքրքրությունների շրջանակում։ Մասնավորապես դրանց բովանդակությանը, բնույթին և սահմաններին անդրադարձող ուսումնասիրություններում առկա են տարաբնույթ գիտական մոտեցումներ։ Այս հոդվածում վերլուծվում է, թե ժանրի տեսությանը վերաբերող ինչ հիմնարար մոտեցումներ են մշակվել՝ հասկանալու համար հայտնութենական և վախճանաբանական (ավարտաբանական) երկերի առանձնահատկությունները։ Ժանրի վերաբերյալ պարզաբանումներն առաջ են բերում եզրերի հստակեցման խնդիր, որին ի պատասխան՝ հոդվածում ժանրի որոշարկման չափանիշների քննությանը հաջորդում է «հայտնություն», «տեսիլ», «տեսիլք» և հարակից եզրերի կիրառության վերլուծությունը։ Վերլուծության նպատակն է ընդգծել հայտնութենական ավանդության և վախճանաբանական գրականության հետ առնչվող եզրերի գործածության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև հստակեցնել դրանց բովանդակային ու կիրառական սահմանները։

2020 թվականի համավարակի զոհ դարձած պատմաբան Կարեն Պավելի Հայրապետյանի մենագրության ու հոդվածների ժողովածուի ձևաչափով հրատարակված երկհատորյակը մեկտեղում և ամբողջացնում է հեղինակի գիտական ժառանգության առավել բնութագրական հատվածը։ Ընկերների ու զավակների ջանադրությամբ խմբագրված և հրատարակված երկու արժեքավոր հատորները ներառում են Հայաստանի առաջին հանրապետության պատմության թերի ուսումնասիրված հիմնահարցերը, որոնք կազմելու էին հեղինակի կողմից պատրաստված, բայց այդպես էլ պաշտպանության չներկայացված դոկտորական ատենախոսության բովանդակությունը։

Երկհատորյակը բացահայտում է արևմտահայ գաղթականության ծանրակշիռ գործոնի ազդեցությունը նորանկախ Հայաստանի ներքին ու արտաքին քաղաքականության վրա և այդ համատեքստում երկրում առաջ եկած հատվածականության հիմնախնդիրը։ Այս փոխկապակցված հիմնահարցերը ներկայացվում են ազգային անվտանգության ապահովման և բարդ սոցիալ-քաղաքական գործընթացների կառավարման համատեքստում։ Հենվելով հարուստ փաստաթղթային ու վիճակագրական աղբյուրների վրա՝ հեղինակը ցույց է տալիս, որ արևմտահայ գաղթականության մեծ զանգվածի առկայությունը ոչ միայն հումանիտար ճգնաժամ էր և ներքին հակասությունների սրմանը նպաստող գործոն, այլև ազգային պետականության հզորացման կենսական հնարավորություն։

Հաշվի առնելով այդ իրողութունները՝ հեղինակը կարողացել է համադրել պետական կառավարման համակարգը կենտրոնացնելու մարտահրավերները և հասարակական հարաբերությունների բարդ զարգացումը՝ ընդգծելով, որ տվյալ պատմաշրջանում արևմտահայ և արևելահայ հատվածների միջև անվստահությունն ու օտարվածությունը դարձել էին ներքին քաղաքական անկայունության հիմնական աղբյուրները։ Նա ցույց է տալիս, թե ինչպես էր գաղթականության խնդիրը ճիշտ կամ սխալ կառավարելը ուղղակիորեն ազդում բանակաշինության ու տնտեսական միջոցների բաշխման վրա։ Մանրակրկիտ վերլուծվել է նաև Արևմտահայերի 1-ին համագումարի գործունեությունը՝ որպես հատվածական մոտեցումների բացահայտման առաջին հրապարակային հարթակ։

Աշխատությունը լրացնում է հայ պատմագրութան մեջ առկա բացերը, որոնք վերաբերում են Հայաստանում և Անդրկովկասում առկա հայ փախստականների թվաքանակը ճշգրտելու և տեղավորելու ռազմավարությանը և օգնության պետական քաղաքականությունը համակարգելուն։ Հայրապետյանի հավաքած փաստերը կարևոր են նաև ներկայում մեր երկրում իրականացվող քաղաքականության հետ համեմատության ու քննադատական վերաիմաստավորման համար։ Հեղինակի գիտական ոճն առանձնանում է գիտապատմական փաստերի հանդեպ բարեխիղճ վերաբերմունքով և եզրակացությունների հստակությամբ. հմուտ պատմաբանը երբեք չի ձգտում վերջնական ճշմարտության՝ մտածելու տարածք թողնելով ընթերցողի համար։

Երկհատորյակը արժեքավոր ուղենիշ է հետազոտողների համար. այն բացում է նոր հորիզոններ՝ համադրելու ազգային հիշողության փորձը, պետական կենսունակության աղբուրները և համայնքային համախմբման առաջնահերթությունները։ Վաղամեռիկ պատմաբանը այս աշխատությամբ դեռ մասնակցում է ներկա գիտական երկխոսությանը։ Նրա գաղափարը վերածվում է գիտակրթական և ճանաչողական գործելակերպի՝ ապացուցելով, որ ազգային պատմությունը պետք է դիտարկել ոչ միայն անցյալի գնահատման, այլև ապագայի կողմնորոշիչները հստակեցնելու հարթությունում։

Սրանով Կարեն Հայրապետյանի երկհատորյակը դառնում է գիտական բարեխղճության և հայագիտությանը անմնացորդ նվիրվածության հուշարձան։ Այն վկայում է, որ պատմությունը հնարավոր է գրել ոչ թե գաղափարախոսության միջոցով, այլ պատասխանատվության զգացումով, երբ յուրաքանչյուր փաստ վերածվում է իմաստային խտության։ Այս հատորներն ընթերցողին առաջարկում են ոչ միայն անաչառ ու ճշգրիտ պատմական գիտելիքներ, այլև գիտական մտածողության մշակույթ, որտեղ ակադեմիականությունը և ազգի ապագայի հանդեպ պատասխանատվութունը բարեխղճորեն ներդաշնակվում են միմյանց։

Հետազոտությունն ուսումնասիրում է կրթության դերը՝ հասարակության տեխնոլոգիական, տնտեսական և մշակութային փոխակերպումներով պայմանավորված։ Այն անդրադառնում է ավանդական կրթական համակարգերի և արագ փոփոխվող աշխարհի պահանջների միջև առկա անհամապատասխանությանը՝ շեշտելով քննադատական մտածողության և ստեղծագործականության զարգացման կարևորությունը։ Միջառարկայական մեթոդաբանության շրջանակում վերլուծվում է կրթության էվոլյուցիան՝ փիլիսոփայական, մշակութային և սոցիոլոգիական տեսանկյուններից՝ առանձնացնելով ժամանակակից միտումները, ինչպիսիք են տեխնոլոգիական առաջընթացը, անհատականացված ուսուցումը և նախագծային մոտեցումները։

Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ կրթությունը զգալի դեր ունի սոցիալական շարժունության, նորարարության և գլոբալ գիտակցության ձևավորման մեջ։ Ընդգծվում է կրթական քաղաքականությունների վերանայման անհրաժեշտությունը, հատկապես Հայաստանում, որպեսզի ապահովվի դրանց արդիականությունն ու որակը գլոբալ համատեքստում։ Շեշտվում է մշակութային արժեքները, շարունակական ուսուցումը խրախուսող, անհատներին՝ դինամիկ աշխատաշուկայի պահանջներին պատրաաստող համապարփակ կրթական մոդելի կարևորությունը։

ՈՒսումնասիրությունը եզրակացնում է, որ կրթական համակարգը պետք է վերափոխվի անհատական և հասարակական բարեկեցությունը խթանող ճկուն ու նորարարական կառույցի։ Ժամանակակից մարտահրավերներին արձագանքելով և նոր մեթոդաբանություններն ընդունելով՝ կրթությունը կարող է արդյունավետորեն զորացնել ապագա սերունդներին՝ հաղթահարել և լուծել բարդ գլոբալ խնդիրները։