Author Archives: Admin

Սունդուկյանի վոդևիլների գեղարվեստական արժեքը բարձր է, քանի որ նա վարպետորեն կիրառում է կոլորիտային և բնութագրական տարրեր։ Սունդուկյանը հմտորեն ստեղծում է իրական և կործանարար աշխարհներ, որոնք կյանքը դարձնում են ավելի ճանաչելի, թեև ոչ միշտ հաճելի։

Վոդևիլներում երաժշտությունն ու երգերը, ոչ միայն ժամանցի միջոցներ են, այլև ստեղծագործության կարևոր տարրեր են, ընդգծում են մթնոլորտը՝ շեշտելով տարբեր մշակույթների ու արժեքների փոխազդեցության նշանակությունը։ Կոմիկական խոսքը, որը Սունդուկյանը հաճախ կիրառում է, առանձնահատուկ նշանակություն ունի. այն ոչ միայն ծիծաղ առաջացնելու նպատակ ունի, այլև սուր գործիք է, որը բացահայտում է մարդկային թերությունները՝ դրանք տեսանելի դարձնելով բոլորին։ Կերպարները, որոնք հաճախ խոսում են հուզիչ ու նաև ծիծաղելի ձևերով, բացահայտում են անհատի և հասարակության բարդ հարաբերությունները։ Սունդուկյանի ստեղծած աշխարհում ամեն բան ոչ միայն վերածվում է խորհրդանիշի, այլև ընթերցողին տալիս է լայն հնարավորություն՝ հասկանալու մարդկային վարքագծի էությունը, որն առնչվում է մարդու հոգեբանական ընտրությանը և ճակատագրին։

Հոդվածը նվիրված է ուշ միջնադարից մինչև նոր ժամանակներ հայկական տապանաքարային արվեստում գորգագործ կնոջ կերպարի պատկերմանը որը դիտարկվում է որպես ուշ միջնադարի և հետագա ժամանակաշրջանների գորգարվեստի ուսումնասիրութան օժանդակ աղբուր:

Ուշադրություն է դարձվում պատկերների պատմական, սոցիալ-մշակութային և իմաստաբանական նշանակությանը։ Ուսումնասիրության հիմնական նյութն են Լոռու մարզի Արդվի և Սյունիքի Որոտան գյուղերի ուշ միջնադարյան տապանաքարերը, ինչպես նաև Նոր Ջուղայի հայկական գերեզմանատան XIX–XX դարերի օրինակները, որոնց վրա պատկերված են գորգագործ կանայք իրենց գործիքներով՝ մասնավորապես դազգահով։ Գորգագործ կանանց պատկերները ոչ միայն արտացոլում են հանգուցյալի մասնագիտական ինքնությունը, այլև կրում են համայնքի հիշողության և արժեհամակարգի արձագանքը՝ կապված կանանց հասարակական դերի ընկալման հետ։ Ուսումնասիրությունը հենված է համալիր մեթոդաբանական մոտեցման վրա՝ ներառելով պատկերագրական վերլուծություն, համադրական արվեստաբանական ուսումնասիրություն, վիմագրական տվյալների ընթերցում և դաշտային աղբյուրների համադրում։ Հոդվածում քննարկվում են նաև Ուռուտի (Որոտան) որոշ տապանաքարերի հայկական ծագման կամ դավանափոխ քրիստոնյաների պատկանելիության հարցերը, ինչպես նաև Նոր Ջուղայի պարագայում հայ կանանց դերը իսլամական տիրապետության պայմաններում գորգագործական ավանդույթների պահպանման գործում։

Գորգագործ կանանց պատկերներով տապանաքարերը ոչ միայն անհատական ու համայնքային հիշողության արտահայտություններ են, այլև հայկական գորգագործության պատմական շարունակականության և մշակութային ինքնության կենսունակության յուրօրինակ վկայություններ։

Ժամանակակից մարդու կենսաշխարհը աստիճանաբար հեռանում է նյութական անմիջականությունից՝ տեղափոխվելով նշանային-խորհրդանշական համակարգերի ոլորտ։

Եթե նախորդ դարաշրջաններում մարդը հաղորդակցվում էր իրերի հետ՝ որպես նյութական իրականության անմիջական բաղադրիչների, ապա ներկայում նրա փորձառությունը միջնորդված է պատկերներով, խորհրդանիշներով, թվային կոդերով և մեդիահոսքերով։ Իրականությունը աստիճանաբար դադարում է ապրելու աշխարհ լինելուց՝ վերածվելով ձևի, պատկերի ու ներկայացման տարածության: Սակայն այս անցումը պայմանավորված չէ բացառապես մարդու ընտրությամբ․ այն նաև հետևանք է տեխնիկական քաղաքակրթության զարգացման։ Տեխնոլոգիաները, ձևափոխելով առարկաների արտադրության և փոխազդեցության եղանակները, վերաձևում են նաև մարդու զգայունությունն ու աշխարհընկալման կառուցվածքը։ Ի վերջո մարդը հայտնվում է այնպիսի միջավայրում, որն ինքնին կոդավորված է գեղագիտական սկզբունքներով։ Շրջապատող աշխարհն այլևս չի ընկալվում որպես արտաքին իրականություն, այլ որպես ինքնավերարտադրվող խորհրդանշական պատմություն, որում «լինելը» աստիճանաբար փոխարինվում է «երևալով»։ Այսինքն՝ մարդն ապրում է ոչ թե աշխարհի ներկայությամբ, այլ նրա ներկայացմամբ, երբ իրականությունն ու պատկերացումը հաճախ միախառնվում են, իսկ առարկաների և հարաբերությունների արժեքը որոշվում է ոչ այնքան նրանց բնական գոյությամբ, որքան նրանց երևակայական և ցուցադրական նշանակությամբ։ Հոդվածի նպատակն է վերլուծել, թե ինչպես են տեխնոլոգիական և գեղագիտական փոփոխությունները վերակառուցում ժամանակակից մարդու աշխարհընկալումը և ձևավորում նոր սոցիալական ու մշակութային փորձառություն, որտեղ իրականությունը դառնում է միջնորդված, խորհրդանշական և գեղագիտականորեն ենթակառուցված։

Հին հայերենի վ (v), ւ (ṷ) և ու (oṷ) գրերով նշանակված լեզվական միավորների հնչաբանական բնութագրերի հարցը հայերենագիտության քննության նյութ է եղել դեռևս 19-րդ դ. վերջերից Հ. Հյուբշմանի աշխատություններում: Ըստ Հ. Հյուբշմանի՝ այդ երեք գրերով արտահայտվել է միևնույն հնչյունը (իմա՝ հնչույթը – Վ.Պ.), մի տարբերությամբ. եթե վ (v)-ն պարզ շփական բաղաձայն էր, ապա ւ (ṷ)-ն և ու (ou)-ն, պայմանավորված դիրքային կիրառությամբ, երկբնույթ էին՝ կարող էին հանդիպել ինչպես բաղաձայնական՝ [v], այնպես էլ ձայնավորական՝ [u] արժեքով: Հնչույթաբանական առումով դա նշանակում է, որ վ (v), ւ (ṷ), ու (ou) գրերով արտահայտվել են միևնույն հնչույթի երեք դիրքային տարբերակները՝ այլահնչակները: Հայերենագետների մեծ մասը, որոնք այս կամ այն կերպ անդրադարձել են խնդրին, հայեցակարգային առումով ընդունել է Հ. Հյուբշմանի հարացույցը (Ա. Մեյե, Ն. Մառ, Հ. Աճառյան, Ս. Ղազարյան, Է. Թումանյան, Հ. Մուրադյան)՝ դրանից շեղվելով միայն մասնավոր հարցերում: Ասվածը բնութագրական է հատկապես ու (oṷ)-ի դեպքում. վերոհիշյալ բոլոր հեղինակներն էլ հին հայերենի ու (oṷ)-ն համարել են երկու տառով նշանակված պարզ ձայնավոր՝ [u]: Այդ առումով բացառություն էր Հ. Պեդերսընը, ըստ որի՝ հին հայերենի ու (oṷ)-ն երկբարբառ էր: Ու (oṷ)-ի երկբարբառային բնույթի մասին ակնարկել են նաև Ս. Ղազարյանը, Ա. Աբրահամյանը, Է. Թումանյանը և Վ. Համբարձումյանը: Է. Աղայանն առաջին հայերենագետն էր, որը 20-րդ դ. 60-ական թթ. հին հայերենի հնչույթային համակարգը քննեց իրապես հնչույթաբանական մոտեցումով՝ հիմք ընդունելով Ն. Տրուբեցկոյի մշակած գործառական հնչույթաբանության սկզբունքները, այն է՝ տարբերակիչ հատկանիշների և երկանդամ հակադրության: Դրանով հանդերձ, նշված հնչական բաղադրիչների բնութագրերի հարցում Է. Աղայանը նույնպես ընդհանուր առմամբ պաշտպանեց Հ. Հյուբշմանի հայեցակարգը: Ըստ Է. Աղայանի՝ նշված երեք հնչյուններից բուն հնչույթը <Ու>-ն էր, որը ձայնորդ էր, իսկ ու (oṷ)-ն, վ (v)-ն և ւ (ṷ)-ը նրա դիրքային տարբերակները՝ ենթահնչույթներն էին: Սույն աշխատանքում, դարձյալ առաջնորդվելով գործառական հնչույթաբանության սկզբունքներով, ցույց է տրվում, որ՝ 1) վ (v)-ը և ւ (ṷ)-ը հին հայերենի հնչույթային համակարգի լիիրավ անդամներ էին, չնայած այն հանգամանքին, որ երկուսն էլ ունեին կիրառության մասնակի սահմանափակում. այն է` ւ (ṷ)-ով չէր կարող սկսվել բառը, իսկ բառավերջում վ (v) կարող էր լինել միայն ո (o) ձայնավորից հետո, եթե արտաբերվող հնչյունը ու (oṷ) երկբարբառակերպը չէր (հմմտ. բով «մետաղը հալելու հնոց», ի հակադրություն բու-ի «բու թռչունը»). այլապես ձայնավորահաջորդ դիրքում՝ բառամիջում, թե բառավերջում, սովորական էր ւ (ṷ)-ը, այլ ոչ թե` վ (v)-ը. 2) ու (oṷ)-ով նշանակվել է ոչ թե պարզ ձայնավոր, այլ երկբարբառային կազմություն, ավելի ստույգ՝ երկբարբառակերպ: Այդ տեսակետի ակներև փաստարկներից է այն, որ ւ (ṷ) կիսաձայնը, ինչպես և յ (i̭) կիսաձայնը, հանդիպում էր միայն երկբարբառակերպների կազմում և կարող էր ինքնուրույնաբար հերթագայվել ինչպես բաղաձայնների, այնպես էլ յ (i̭) կիսաձայնի հետ՝ ձևավորելով իմաստատարբերակիչ, այլ կերպ՝ հնչույթաբանական հակադրություններ (հմմտ. բաւ «սահման, ծայր» ∼ բան «խոսք, ասացված» ∼ բառ «բառ», գոյն «երանգ. ներկ» ∼ գուն-(ել) «գույն տալ» և այլն): Ընդ որում, հնչույթաբանական հակադրություններ գործել են նաև նույն երկբարբառակերպների ձայնավորական բաղադրիչների միջև (հմմտ. նաւ «նավ» ∼ նու «հարս», չու «երթ, ուղևորություն» ∼ չեւ «դեռ չեղած, տակավին ոչ» և այլն): Իսկ դա նշանակում է, որ երկբարբառակերպների ձայնավորական և կիսաձայնական բաղադրիչների կապը թույլ էր, և նրանք կարող էին գործառել նաև առանձնաբար:

Հելլենիստական քրիստոնեությունը խնդիր ուներ հարակարգելու աստվածաշնչյան և հելլենիստական հիմնարար արժեքները՝ կրոնախոսության, իմաստասիրության, իրավունքի, քաղաքականության և մշակույթի այլևայլ տիրույթներում։ Միտված էր ձևավորելու ինքնության նոր ձևեր՝ անհատական, հանրութային և (անգամ) տերունական մակարդակներում։ Համոզմունք կա, որ նման տեղաշարժերի պարագային հույժ էական էր արքայական և կրոնական հեղինակությունների դերակատարությունը։ Ներկայացվող հոդվածը սատարում է այս մոտեցումը Ուշ հռոմեական տերության և Մեծ Հայքի օրինակով՝ ուշադրություն սևեռելով Կոնստանտին Մեծի (306-337) և Տրդատ Գ–ի (298-330) դարաշրջանի վրա։ Չնայած այս գահակալների տարբերություններին՝ ակնառու էին նաև նրանց ընդհանրական գծերը․ դրանք նախ և առաջ վերաբերում էին քրիստոնեության Դարձի հանգամանքներին։ Դարձ, որը նոր հեռանկարներ ուրվագծեց ինչպես Հռոմի, այնպես էլ Մեծ Հաքի համար։

Հիշյալ տեղաշարժերը հոդվածում դիտարկվում են երկու ականավոր մտավորականների գրույթի լույսով՝ Եվսեբիոս Կեսարացու և Մովսես Խորենացու։ Մեկը Կոնստանտինի սերտ գործակիցն էր, մյուսը, որ ապրում էր ավելի քան հարյուր տարի անց, նպատակ ուներ օրինականացնելու Տրդատ արքայի գործունեությունը։ Մեկը որդեգրել էր գրույթի ջատագովական ոճը, մյուսը՝ պատմական նկարագրությունը և խորքային ներհայացը։ Հանդերձ այդու՝ երկու հեղինակներն էլ մեկնարկում են հելլենիստական ընկերային տեսությունից՝ շաղախված աստվածաշնչյան իմաստնությամբ։ Համաձայն այս համադրության՝ Հռոմեական տերությունը հասել էր իր բարձրակետին ընդ իշխանությամբ Կոնստանտին Մեծի, և նրա հիմնած նոր մայրաքաղաքը, Կոնստանտինապոլիսը, մարմնավորում էր հենց այդ գաղափարը։ Այլ էր հայոց պարագան. Տրդատ Գ-ից հետո այն բռնեց աստիճանական անկման և քայքայման ուղին։ Սակայն ուրվագծվում էր նրա վերականգնման հնարավորությունը՝ պայմանով, որ կձևավորվի ազգային նոր ընտրախավ՝ դաստիարակված ազգային նոր մշակույթի և դպրոցի ծիրում։ Աստ Խորենացին վերադառնում էր իր ուսուցչի՝ Սբ. Մաշտոցի հիմնագաղափարին։

Հոդվածը ցույց է տալիս, որ ներկայումս Արարատ լեռան` Թուրքիայի տարածքում գտնվելու փաստը «Արարատ» հասկացությամբ խորհրդանշվող մեր ազգային հիշողության ու համաքրիստոնեական արժեհամակարգի հետ «շփոթելու» հնարքը հայ ժողովրդի հանդեպ շարունակվող մշակութային ցեղասպանությունը ՀՀ սահմաններից ներս տեղափոխելու փորձ է։

Քանի որ դրանով թուրք-ադրբեջանական տանդեմը ինքնաբերաբար ներգրավվում է Հայաստանի ներքաղաքական դիսկուրսի մեջ, ապա նման մարտահրավերի քննութունը հնարավոր է միայն երկու՝ համաժամանակյա և տարաժամանակյա հարթություններում։ Առաջինը պահանջում է Հայկական լեռնաշխարհի տեղանունների վերաբերյալ թուրք-ադրբեջանական պատկերացումների գիտական ուսումնասիրութունը, որպեսզի բացահայտվեն քոչվորների ու տեղաբնիկների լեզվամտածողության սկզբունքային տարբերությունները։ Երկրորդը պահանջում է լուսարձակել Հայաստանի առանցքային դերը՝ Արարատ լեռան ու Արարատի երկրի մասին Հին Արևելքի դիցաբանական պատկերացումները համադրելու, վերաիմաստավորելու և ողջ քրիստոնեական քաղաքակրթությանը փոխանցելու գործում։ Նման քննութունից են բխում հոդվածի երկու հիմնական եզրակացությունները։

Հոդվածում հենվելով Միշել Ֆուկոյի «կյանքի կառավարում» հայեցակարգի և Հաննա Արենդտի «իրավունք ունենալու իրավունք» թեզի վրա՝ ներկայացվում է, թե ինչպես է մեր կյանքի պաշտպանությանը միտված անվտանգության պահանջը հաճախ վերածվում իրավունքների բացակայության և դրանց բացառման մեխանիզմի։ Ջ. Ագամբենի «արտակարգ դրության նորմալացման», Ռ. Էսպոզիտոյի «իմունիտետ»-ի գաղափարների և Բ.-Չ. Հանի «թափանցիկության հասարակության» վերլուծությունների միջոցով բացահայտվում է, որ ժամանակակից իշխանությունը գործում է ոչ միայն հարկադրանքի, այլև վախի ու կամավոր ինքնավերահսկողության միջոցով։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում թվային կենսաքաղաքականությանը, որտեղ տվյալները դառնում են քաղաքական ընդգրկման և բացառման հիմնական չափանիշ։

Հայկական փորձը COVID-19-ի ժամանակ՝ արտակարգ դրություն, ռազմական դրություն, միգրացիոն քաղաքականության անորոշություններ, առողջապահական անհավասարություն, ցույց է տալիս, որ նույնիսկ փոքր պետություններում անվտանգությունը կարող է արագ վերածվել ազատության սահմանափակման գործիքի։ Հոդվածում եզրակացվում է, որ կենսաքաղաքական պարադոքսը հաղթահարելու համար անհրաժեշտ է նոր անվտանգային մոդել՝ հիմնված փոխճանաչման, համընդհանուր ընդգրկման և թվային միջավայրի էթիկայի վրա։

Հայ բանասիրության մեջ տարբեր կարծիքներ են հայտնվել Եղիշեի «Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին» երկի գրության ժամանակի վերաբերյալ։ Ըստ նրանում արտացոլված փաստերի՝ ընդունված է, որ այն գրված է մոտ 462–465 թթ.: Հայ ազգային մատենագրական դարավոր ավանդույթը միանգամայն հավաստի է ճանաչում Վարդանանց պատմիչ Եղիշեի վկայությունները՝ դեպքերին ականատես լինելու վերաբերյալ։ Սակայն ավելի քան մեկ դար է, ինչ շարունակվում է Եղիշեի մատյանի և Ղազար Փարպեցու «Պատմութիւն Հայոց» երկի առաջնության շուրջ բանասերների և պատմաբանների միջև ծավալված բանավեճը։ Ավարայրի պատմիչ Եղիշեն, հիրավի, իրեղեն և արժանահավատ փաստերի վավերագրման անկանխակալ հեղինակ է: Մինչդեռ Փարպեցին իրերը գնահատում է ժամանակի հեռավորությունից` որոշակի գունազարդումով: Այսպես, վերապատմելով Եղիշեի Վարդանանց պատմության հիմնական դրվագները՝ Փարպեցին ջանում է իր նախորդի գործածած բառուբանը փոխարինել հոմանիշ արտահայտություներով կամ փոփոխել՝ ըստ իր ունեցած տեղեկության: Նույնիսկ աշխարհագրական տեղանունները նա հնարավորինս փոխարինում է զուգահեռ անվանումներով:

Եղիշեի հաղորդած տեղեկությունները Վարդանանց պատերազմի` զորքերի և զոհերի մասին թվական տվյալների և բազում այլ մանրամասների վերաբերյալ, նրա իրազեկությունը տեղի ունեցած մերձավոր ու հեռավոր անցուդարձերին, Վարդանանց Պատմությունը դարձնում են իրազեկ գործչի և ականատես հեղինակի ստեղծած վավերական երկ: Իսկ բանաստեղծական զորեղ, պերճաբան խոսքը և վառվռուն երևակայությունը վավերական երկը բարձրացնում են ազգային դյուցազնավեպի աստիճանի:

Մեր կատարած անկողմնակալ, մանրախույզ ուսումնասիրությունը բացահայտում է Եղիշեի առաջնությունը Փարպեցու նկատմամբ ոչ միայն ժամանակագրական առումով, այլև նրանց երկերի բովանդակության մեջ տեղ գտած էական տարբերություններով, որոնք փաստում են Փարպեցու «Պատմության» կախումը Եղիշեի բնագրից։