Հոդվածը նվիրված է ուշ միջնադարից մինչև նոր ժամանակներ հայկական տապանաքարային արվեստում գորգագործ կնոջ կերպարի պատկերմանը որը դիտարկվում է որպես ուշ միջնադարի և հետագա ժամանակաշրջանների գորգարվեստի ուսումնասիրութան օժանդակ աղբուր:

Ուշադրություն է դարձվում պատկերների պատմական, սոցիալ-մշակութային և իմաստաբանական նշանակությանը։ Ուսումնասիրության հիմնական նյութն են Լոռու մարզի Արդվի և Սյունիքի Որոտան գյուղերի ուշ միջնադարյան տապանաքարերը, ինչպես նաև Նոր Ջուղայի հայկական գերեզմանատան XIX–XX դարերի օրինակները, որոնց վրա պատկերված են գորգագործ կանայք իրենց գործիքներով՝ մասնավորապես դազգահով։ Գորգագործ կանանց պատկերները ոչ միայն արտացոլում են հանգուցյալի մասնագիտական ինքնությունը, այլև կրում են համայնքի հիշողության և արժեհամակարգի արձագանքը՝ կապված կանանց հասարակական դերի ընկալման հետ։ Ուսումնասիրությունը հենված է համալիր մեթոդաբանական մոտեցման վրա՝ ներառելով պատկերագրական վերլուծություն, համադրական արվեստաբանական ուսումնասիրություն, վիմագրական տվյալների ընթերցում և դաշտային աղբյուրների համադրում։ Հոդվածում քննարկվում են նաև Ուռուտի (Որոտան) որոշ տապանաքարերի հայկական ծագման կամ դավանափոխ քրիստոնյաների պատկանելիության հարցերը, ինչպես նաև Նոր Ջուղայի պարագայում հայ կանանց դերը իսլամական տիրապետության պայմաններում գորգագործական ավանդույթների պահպանման գործում։

Գորգագործ կանանց պատկերներով տապանաքարերը ոչ միայն անհատական ու համայնքային հիշողության արտահայտություններ են, այլև հայկական գորգագործության պատմական շարունակականության և մշակութային ինքնության կենսունակության յուրօրինակ վկայություններ։

Կաթողիկոսական ձեռնադրությունը և օծումը Հայ Առաքելական Սուրբ եկեղեցու յուրահատուկ ծիսական ավանդությունն է։ Կաթողիկոսությունը լոկ հոգևոր բարձրագույն աստիճան կամ կոչում չէ, ինչպես մյուս եկեղեցիների առաջնորդների պարագայում։ Այն հայոց պետականության, մեր ազգի ու հայրենիքի համար կարևոր արժեք է և յուրահատուկ խորհրդանիշ է, որի գնահատումը, նվիրումը և հնազանդությունը յուրաքանչյուր հայ քրիստոնյայի սրբազան պարտքն է։

Կաթողիկոսական ձեռնադրությունը և օծումը դարերի ընթացքում անցել է զարգացման տարբեր շրջափուլեր։ Սույն ծեսի ընթացակարգի մասին ամբողջական պատկերացում կարելի է կազմել XIV դարից սկսած, քանի որ ամենահին Կաթողիկոսական ձեռնադրության կանոններն արձանագրված են վերոհիշյալ դարի ձեռագիր «Մաշտոց» ծիսարաններում։ Ըստ այս և այլ աղբյուրների՝ կաթողիկոսական զգեստների և ծիսական պարագաների տվչության կարգում կան նմանություններ, տարբերություններ և առանձնահատկություններ։

Այսօր մեզ հասած հոգևոր-մշակութային արժեք ներկայացնող հոգևորականի զգեստը և ծիսական պարագաներն ունեն իրենց նշանակությունն ու խորհուրդը։ Հայ եկեղեցու հոգևոր առաջնորդը՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն ունի առանձնահատուկ զգեստավորում և ծիսական պարագաներ, որոնցով առանձնանում է Կաթողիկոսի կերպարը, դերը եկեղեցու մեջ, ծիսական և ազգային կյանքում։ Կաթողիկոսների ծիսական զգեստները, ծիսական պարագաները հայ հոգևոր, ազգային մշակութային ժառանգությունն են կազմում և անքակտելի միությամբ ամրապնդում մեր ինքնությունն ու ազգային արժեհամակարգը։

Հայկական լեռնաշխարհի ու հայերով բնակեցված հարակից տարածքների ռելիեֆային առանձնահատկություններից, ջրային պաշարների օգտագործման հնարավորություններից և պատմաքաղաքական իրավիճակից ելնելով` հայ ժողովուրդը, բացի հարթավայրերից, դարեր շարունակ յուրացրել ու օգտագործել է լեռնալանջերը՝ ստեղծելով տարատեսակ երկրագործական դարավանդներ, ինչպես նաև սանդղակաձև կառուցապատմամբ բնակավայրեր։ Դարավանդային այգիներ հիմնելու գլխավոր պատճառը լանջային տարածքները արդյունավետ օգտագործելու ցանկությունն էր։ Առանց դարավանդների անհնարին է հողի մշակվող շերտը պահպանել լանջերի վրա։

Ներկա հոդվածը Հայաստանի պատմաազգագրական տարբեր շրջաններին վերաբերող աշխատություններում առկա տեղեկությունների, դաշտային ազգագրական նյութերի և սեփական դիտարկումների հիման վրա վերակազմել է դարավանդային այգեգործության ամփոփ նկարագիրը։ Հետազոտության իրականցման համար օգտագործվել է աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգը (Geographic Information System), որը հնարավորություն է տալիս արբանյակային որոնման միջոցով արձանագրել երկրագործական դարավանդները և ստեղծել նրանց քարտեզները՝ ճշգրտորեն տեղայնացնելով ռելիեֆային հիմքի վրա։