Author Archives: Admin

Մոտ 31.000 միավոր հայերեն ձեռագրեր են պահվում Հայաստանի Հանրապետության և աշխարհի տարբեր երկրների պետական, եկեղեցական, անհատական հավաքածուներում։ Սակայն մինչ օրս կան անհայտ մնացած կամ չցուցացակագրված ձեռագրական միավորներ, որոնց թվին են պատկանում Բաքվի հայերեն ձեռագրերը։

Հայերեն ձեռագրերը հավաքագրվել են Բաքվում 19-րդ դարի երկրորդ կեսից։ 1940-1970-ական թթ․ մի շարք հայ ուսումնասիրողներ հետազոտել են Սովետական Ադրբեջանի մայրաքաղաքի հավաքածուներում պահվող այդ ձեռագրերը։ Մասնավորապես՝ 1940-ականների վերջին Վազգեն Հակոբյանը ուսումնասիրել է Բաքվի Լենինի անվան կենտրոնական գրադարանում և Նիզամիի անվան պետական պատմական թանգարանում պահվող հայերեն ձեռագրերը։ Նրանից հետո Լևոն Խաչիկյանը, Ադրբեջանական ՍՍՌ ԳԱ ռեսպուբլիկական ձեռագրական ֆոնդում և Բաքվի Լենինի անվան կենտրոնական գրադարանում իրականացրած իր հետազոտության արդյունքները ամփոփել է մի տետրակում, որն այժմ պահվում է Մատենադարանում՝ նրա անունը կրող արխիվային ֆոնդում։

Հայ հետազոտողների հայտնաբերած ձեռագրական տվյալները լրացվում են Մատենադարանում և Կորնելի Կեկելիձեի անվան Վրաստանի ձեռագրերի ազգային կենտրոնում պահվող ձեռագրերի մանրաժապավեններով, արխիվային նյութերով ու դրանց վերաբերյալ հիշատակատություններով։ Նշած աղբյուրների ու դրանց վերաբերող գրականության մեջ Խորհրդային Ադրբեջանի մայրաքաղաք Բաքվի պետական հաստատություններում արձանագրված են 12 hայերեն և երկու վրացերեն ձեռագրեր և հայերեն ձեռագրի մի արժաթյա կազմ։ Ադրբեջանական հավաքածուին մաս կազմող ձեռագրերի հիշատակարանային տվյալների, դրանց պահվելու վայրերի ու անցած ճանապարհի մասիւն տեղեկությունների համադրությունը հնարավորություն է տալիս համապարփակ պատկերացում կազմելու Բաքվում պահվող հայերեն ձեռագրերի պատմության վերաբերյալ։

Հոդվածում դիտարկվում է այն հարցադրումը, որ ազգային լեզուների ծագումը պայմանավորված է երեք էական գործոններով՝ բնությամբ կամ բնակլիմայական պայմաններով, որոնցում ապրել է տվյալ էթնոսը, մշակույթով և իմացությամբ: Այս համատեքստում դիտարկվում է աշխարհի լեզվական և հասկացութային պատկերների փոխկապակցվածությունն ու փոխպայմանավորվածությունը: Աշխարհի լեզվական պատկերը իրականության պատկերն է, տվյալ էթնիկ խմբի գիտակցությունը, որն արտացոլվում է լեզվի միջոցով, որի առանձին դրվագները դեռևս պահպանում են մարդկանց էմպիրիկ պատկերացումները աշխարհի ստեղծման մասին։ Աշխարհի պատկերը անընդհատ փոխվում է՝ արտացոլելով մարդկանց ճանաչողական և սոցիալական գործունեության արդյունքները։

Հոդվածում փորձ է արվում պատասխանել այն հարցին, թե ինչպես է մարդկանց մտքում ձևավորվում աշխարհի լեզվական պատկերը։ Բառը դիտարկվում է իր երկակի բնույթով, որը կախված է տվյալ լեզվի զարգացման պատմական ընթացքից, նրանով աշխարհի պատկերման ազգային և մշակութային առանձնահատկություններից։ Այն տարբերվում է լեզվից լեզու անցման իր հասկացողական միջուկով և լեզվական իմաստով։ Հասկացույթը ներառում է բազում բովանդակություններ՝ հասկացական, խոսքային, հուզական, մշակութային և այլն: Ահա թե ինչու լեզուները նույն հասկացության համար «նշանակում են» տարբեր բառեր, ուստի հասկացույթների միջլեզվական համադրությունը նպաստում է տարբեր ժողովուրդների հասկացական համակարգի բովանդակության մեջ ազգային և միջազգային բաղադրիչների ի հայտ գալուն: Աշխարհը «տեսնելն» ու «անվանելը» գտնվում են մտավորի և հոգևորի փոխհարաբերության ոլորտում։ Նման տեսական դիտարկումների համար հոդվածում քննվել են ժամանականիշ բառերը՝ հայերենի, ռուսերենի, անգլերենի, գերմաներենի և ֆրանսերենի հին ձևերում։

Հոդվածում դիտարկվում է լեզվի, պատմության և մշակույթի փոխկապակցվածությունը՝ որպես հավաքական ինքնության հիմնական բաղադրիչներ։ Դրանք չեն գործում որպես առանձին ոլորտներ, այլ կազմում են հիշողության, խորհրդանշման և արժեքների ամբողջական համակարգ, որը հնարավորություն է տալիս ապահովել հանրույթի գոյության շարունակականությունը։ Երևութաբանական դիտանկյունից պատմությունը ցույց է տալիս հավաքական փորձառության ժամանակային խորքերը, լեզուն կազմակերպում և միջնորդում է մտքի ու հաղորդակցության գործընթացները, իսկ մշակույթը մարմնավորում է ավանդույթներն ու միաժամանակ ստեղծում նոր իմաստներ։ Հայկական փորձառությունը վկայում է, որ պատմական հիշողության կենսունակ շղթաները, լեզվի խորհրդանշական դաշտի ուժը և մշակութային արժեքների շարունակականությունը դիմադրության կարևոր աղբյուրներ են մոռացության, մասնատման և ձուլման դեմ։ Սակայն ներկա միջավայրում պատմության խեղաթյուրումը, լեզուների շուկայականացումը և մշակույթի մարգինալացումը սպառնում են ինքնության խորքային հիմքերին՝ այն վերածելով մակերեսային բազմազանության։

Հոդվածը ցույց է տալիս, որ գիտությունը պետք է դիմադրի այս գործընթացներին՝ որդեգրելով համադրական մեթոդաբանություն, որը միավորում է լեզվաբանականը, պատմականը և մշակութաբանականը։ Այս մոտեցումը ոչ միայն ճանաչողական, այլև էթիկական բնույթ ունի՝ դառնալով մոռացության, ստանդարտացման ու խեղաթյուրումների դեմ պայքարի ձև։ Այդպիսով, հումանիտար գիտությունը խաղում է գոյաբանական գործառույթ՝ դառնալով կանխարգելիչ և կառուցողական ուժ, որը ինքնության պահպանման և ապագայի համակեցության ապահովման առաքելություն ունի։

Եվ ժամանակակից հայախոս հանրույթի լեզվական գիտակցության մեջ

Հոդվածում դիտարկվում է հույզերի ոլորտի լեզվամշակութային առանձնահատկությունը։

Զգացմունքային փորձառությունները ազդում են կյանքի բոլոր ոլորտների վրա և համարվում են օբյեկտիվ իրականության արտացոլման, ճանաչման և գնահատման ձևերից մեկը։ Տխրություն հույզը հիմնական էմոցիաներից է։ Հետազոտության առարկան տխրություն հուզական հայեցակարգն է և դրա ուսումնասիրությունը Վ. Տերյանի բանաստեղծություններում և ժամանակակից հայ հասարակության լեզվական գիտակցության մեջ։

Տխրության հայեցակարգը մարդկանց լեզվական գիտակցությունում վերլուծելու նպատակով մենք իրականացրել ենք ասոցիատիվ փորձ, որի նպատակն էր ուսումնասիրել այն ասոցիացիաները, որոնք առաջանում են տխրություն հույզի հետ կապված։ Ասոցիատիվ փորձին մասնակցել է ավելի քան 100 մարդ։ Նրանք պետք է ասոցիացիաներ տային տխրություն բառը լսելուց անմիջապես հետո։

https://vemjournal.org/wp-content/uploads/2025/07/06-Լեզվաբանություն-2025-1.pdf

Այս հոդվածում ներկայացվում է օսմանյան տիրապետության շրջանում՝ 16-19-րդ դարերում, Պատմական Սիրիայի (Բիլադ ալ-Շամ, Ասորիք) հայերի իրավական կարգավիճակը՝ որպես զիմմի և հայկական միլլեթի բաղկացուցիչ մաս,ինչպես նաև նրանց սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակը՝ որպես ռայա։

Նշված ժամանակաշրջանում Բիլադ ալ-Շամի հայերի իրավական և սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակը հիմնված էր զիմմի ավանդության, հայկական միլլեթի շրջանակում սահմանված նորմերի վրա և պայմանավորված էր տեղական վարչակառավարման առանձնահատկություններով։

Այս շրջանում Բարձր Դուռը ժողովրդին դասակարգում էր ոչ թե ըստ էթնոլեզվական, այլ կրոնական պատկանելության, ըստ այդմ՝ կայսրության ոչ մուսուլման բնակչությունը, որն ըստ «Աշխարհագիր մատյաններ» (Tahrir Defteri) փաստաթղթերի, մոտավորապես 16-րդ դարի կեսերին կազմում էր բնակչության 40%-ը, բաժանված էր դավանական երեք համայնքների՝ միլլեթների՝ հույն-ուղղափառ, հայ-առաքելական և հրեական։

Թիֆլիսի «Հայրենակցական միությունների միության» փաստաթղթերում

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո, նախ Արևմտյան Հայաստանում, Կարսի մարզում և Բաթումի օկրուգում, իսկ 1918 թ. նաև ողջ Անդրկովկասի տարածքում, հայերի նկատմամբ իրականացված ցեղասպանական քաղաքականության արդյունքում, կոտորածներից և բռնություններից մազապուրծ հարյուր հազարավոր մարդիկ դարձան փախստականներ։ Նրանց մի մասը ապաստան գտավ Թիֆլիսում։ Շուտով այստեղ ստեղծվեցին մի քանի հայրենակցկան միություններ, որոնց նպատակն էր նյութական և բարոյական աջակցություն ցուցաբերել հայրենակիցներին։ Իրենց գործունեության արդյունավետությունը բարձրացնելու համար այս միությունները միավորվեցին ու 1918 թվականի մարտի 1-ին հիմնեցին «Հայրենակցական միությունների միությունը»։ 1918 թ. գարնանը սկսվեց թուրքական ռազմական հարձակումը, որը շարունակվեց մինչև նույն թվականի աշունը։ Այս իրադարձությունները ողբերգական հետևանքներ ունեցան, հատկապես հայ բնակչության համար։ Թուրքական ավերիչ հարձակումների զոհ դարձան հարյուր հազարավոր հայեր Երևանի, Բաքվի, Ելիզավետպոլի և մասամբ Թիֆլիսի նահանգներում, ինչպես նաև Կարսի մարզում և Բաթումի օկգրուգում։

Տասնյակ հազարավոր հայեր կոտորվեցին թուրքական զորքերի և նրանց կողմից խրախուսվող տեղացի թաթարների ու քրդերի կողմից, հարյուրավոր գյուղեր լիովին ավերվեցին, տասնյակ հազարավոր մարդիկ դարձան փախստականներ՝ փախչելով մահից։ Թուրքական կառավարությունը, ըստ էության, շարունակեց պետականորեն կազմակերպված Հայոց ցեղասպանությունը, բայց արդեն Օսմանյան կայսրությունից դուրս գտնվող հայ բնակչության նկատմամբ։

1918 թ. վերջերին «Հայրենակցական միությունների միությունը» որոշեց դիմել դաշնակից երկրների ներկայացուցիչներին՝ խնդրելով դադարեցնել թուրքական կոտորածներն ու թալանը։ Որպեսզի ներկայացվելիք դիմումը ճշգրիտ պատկերացում տա յուրաքանչյուր հայկական գավառում տիրող իրավիճակի մասին, որոշվեց հանձնարարել այդ բնակավայրերի Հայրենակցական միություններին կազմել համառոտ տեղեկագրեր իրենց գավառների կացության վերաբերյալ։

1918 թ. նոյեմբերի 25-ից 29-ը Ղարաբաղի և Զանգեզուրի, Ալեքսանդրապոլի, Շամախիի և Գյոկչայի, Ախալքալաքի, Լոռու, Փամբակի, Ախալցխայի, Գանձակեցիների, Նոր Բայազետի հայրենակցական միությունները, ինչպես նաև Գողթան գավառի ապահովության կոմիտեն պահանջված տեղեկագրերը ներկայացրին «Հայրենակցական միությունների միության» կենտրոնական խորհրդին, որոնցում ամփոփված էին հայության կրած մարդկային, նյութական կորուստների և այլ բռնությունների վերաբերյալ, տվյալ պահի դրությամբ, ունեցած տեղեկությունները:

Սույն գրախոսությունը վերաբերում է Մհեր Հարությունյանի «Ռազմական շինարարությունը Արցախում, 1991–2006 թթ.» մենագրությանը, որը համակարգային վերլուծության է ենթարկում Արցախի Հանրապետության՝ ռազմական և ինստիտուցիոնալ կայացման գործընթացը։ Հեղինակը ներկայացնում է Պաշտպանության բանակի ձևավորման, կայացման և ռազմավարական վերափոխման փուլերը ադրբեջանական ռազմական սպառնալիքի պայմաններում։

Մենագրության հիմնական վերլուծական ուղղություններն են՝ զինված ուժերի և կառավարման ինստիտուցիաների ձևավորումը (1992–1994 թթ.), սահմանափակ ռեսուրսների պայմաններում ռազմական ենթակառուցվածքների և նյութատեխնիկական բազայի զարգացումը, սպայական կազմի պատրաստումը և մասնագիտական վերապատրաստումը՝ տեղական և արտասահմանյան կրթական համակարգերում, հրադադարին հաջորդած շրջանում դիրքային պաշտպանության և տարածքային ամրաշինության կազմակերպումը։

Գրախոսության մեջ ընդգծվում է այն հանգամանքը, որ մենագրությունը հիմնված է բացառիկ սկզբնաղբյուրների վրա (արխիվային փաստաթղթեր, պաշտոնական հրատարակություններ, հիշողութուններ), որոնցից շատերը 2023 թ․ Արցախի բնակչության բռնի տեղահանությունից հետո եզակի պատմագիտական արժեք ունեն։

Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հետազոտույթյան հայեցակարգային նշանակությանը՝ ռազմական շինարարությունը դիտարկելով որպես պետականակերտման հիմնական գործոն՝ Արցախի քաղաքական կարգավիճակի անորոշության և գոյաբանական սպառնալիքների առկայության պայմաններում։ Մենագրությունն աչքի է ընկնում ոչ միայն փաստերի առատությամբ, այլև հիմնավորված տեսական վերլուծություններով, որոնք միավորում են ազգային անվտանգության, հակամարտագիտության և ինստիտուցիոնալ կայունության ոլորտները։

Գրախոսությունը նաև ընդգծում է աշխատության կիրառական արժեքը՝ այն դիտարկելով որպես հիմք՝ պաշտպանական քաղաքականության մշակման, ինչպես նաև ռազմական կրթության և ռազմավարական հետազոտությունների իրականացման համար։

Գրախոսվող աշխատությունը դիտվում է որպես արժեքավոր ներդրում հետխորհրդային չճանաչված պետությունների զինված ուժերի ձևավորման և ռազմական ինստիտուցիոնալացման ուսումնասիրության ոլորտում։

Նոր աշխարհակարգի հաստատմամբ անհրաժեշտություն է առաջանում վերանայելու հանրային քաղաքականության ժողովրդավարացման հիմնախնդիրները՝ կանխարգելելու ժամանակակից քաղաքական տուրբուլենտության մարտահրավերներն ու անորոշությունները։ Ժամանակակից քաղաքական զարգացման (բաշխման, շարժունակության, մասնակցության, ինքնության, լեգիտիմության) ճգնաժամերով պայմանավորված անորոշությունների խաղային և ցանցային բնույթը թելադրում է ուսումնասիրել դելիբերատիվ հաղորդակցության դերը՝ որպես Հայաստանի քաղաքական համակարգի ժողովրդավարացման որակի բարձրացման միջոց։ Սա Հայաստանում դելիբերատիվ և մասնակցային ժողովրդավարության զուգամիտման անհրաժեշտությունը որպես պետական իշխանություն/կառավարություն-քաղաքացիական հասարակություն երկխոսության ապահովման, ինչպես նաև ռազմավարական մտածողությամբ պատասխանատու գործունեության միջոց ներկայացնելու հիմք է:

Ավելին, Հայաստանի Հանրապետությունում նման մոտեցման արդյունքում պոլիարխիկ էլիտայի և քաղաքացու ինստիտուտի զարգացման պայման է ներքին և արտաքին տուրբուլենտ մարտահրավերների կանխարգելումը՝ քաղաքական համակարգի էվոլյուցիոն արդիականացման մեխանիզմների մշակմամբ։ Սա թույլ կտա հրաժարվելու ժողովրդավարական անցումային գործընթացում մարգինալ պոպուլիստական մասնակցություն ենթադրող հեղափոխական մեխանիզմներից և շեշտադրելու «անցումից համախմբում» գործընթացը՝ էվոլյուցիոն արդիականացման ռազմավարական նպատակադրմամբ։

Հիմնական նպատակն է Հայաստանում դելիբերատիվ և մասնակցային ժողովրդավարության իրական զուգամիտման միջոցով հանրային շահը դիտարկել որպես պոլիարխիկ էլիտայի գործունեության հիմք և նվազեցնել ՏՀ (տեղեկատվական-հաղորդակցական) մանիպուլյացիաները։ Միևնույն ժամանակ, հանրային գիտակցության մեջ մարգինալացումն ու օտարումը կանխարգելելու համար հիմնավորվել է ժողովրդավարական քաղաքական և քաղաքացիական մշակույթների միջոցով քաղաքացիների կայուն սոցիալականացման անհրաժեշտությունը։ Հետազոտության տեսական և գործնական նշանակությունը քաղաքական համակարգի էվոլյուցիոն արդիականացման լուսաբանումն է՝ դելիբերատիվ հաղորդակցությունը որպես հանրային քաղաքականության ժողովրդավարացման պայման հիմնավորմամբ։

Հետազոտության մեջ կատարված ընդհանրացումները կարող են ներառվել Հայաստանում «անցումից համախմբում» ժողովրդավարության զարգացմանն ուղղված ծրագրերում և պետական կառավարում-քաղաքացիական հասարակություն հարաբերությունների ապահովման ռազմավարական քաղաքականության մշակման մեջ։

Հետազոտության արդյունքները կարող են նպաստել ՀՀ պետական իշխանությունների և քաղաքացիական հասարակության կառույցների հարաբերությունների օպտիմալացմանը։

Կաթողիկոսական ձեռնադրությունը և օծումը Հայ Առաքելական Սուրբ եկեղեցու յուրահատուկ ծիսական ավանդությունն է։ Կաթողիկոսությունը լոկ հոգևոր բարձրագույն աստիճան կամ կոչում չէ, ինչպես մյուս եկեղեցիների առաջնորդների պարագայում։ Այն հայոց պետականության, մեր ազգի ու հայրենիքի համար կարևոր արժեք է և յուրահատուկ խորհրդանիշ է, որի գնահատումը, նվիրումը և հնազանդությունը յուրաքանչյուր հայ քրիստոնյայի սրբազան պարտքն է։

Կաթողիկոսական ձեռնադրությունը և օծումը դարերի ընթացքում անցել է զարգացման տարբեր շրջափուլեր։ Սույն ծեսի ընթացակարգի մասին ամբողջական պատկերացում կարելի է կազմել XIV դարից սկսած, քանի որ ամենահին Կաթողիկոսական ձեռնադրության կանոններն արձանագրված են վերոհիշյալ դարի ձեռագիր «Մաշտոց» ծիսարաններում։ Ըստ այս և այլ աղբյուրների՝ կաթողիկոսական զգեստների և ծիսական պարագաների տվչության կարգում կան նմանություններ, տարբերություններ և առանձնահատկություններ։

Այսօր մեզ հասած հոգևոր-մշակութային արժեք ներկայացնող հոգևորականի զգեստը և ծիսական պարագաներն ունեն իրենց նշանակությունն ու խորհուրդը։ Հայ եկեղեցու հոգևոր առաջնորդը՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն ունի առանձնահատուկ զգեստավորում և ծիսական պարագաներ, որոնցով առանձնանում է Կաթողիկոսի կերպարը, դերը եկեղեցու մեջ, ծիսական և ազգային կյանքում։ Կաթողիկոսների ծիսական զգեստները, ծիսական պարագաները հայ հոգևոր, ազգային մշակութային ժառանգությունն են կազմում և անքակտելի միությամբ ամրապնդում մեր ինքնությունն ու ազգային արժեհամակարգը։

Սյունյաց հոգևոր-մշակութային կենտրոն Տաթևի վանքի պատմության ուսումնասիրման համար առաջնային սկզբնաղբյուր է պատմագիր Ստեփանոս Օրբելյանի պատմագիրքը (գրված՝ Նորավանքում, 1297 թ.): Պատմագիրը մանրամասն նկարագրում է Տաթևի վանքի Կաթողիկե եկեղեցու կառուցումն ու Սբ Պողոս-Պետրոս առաքյալների նշխարների ամփոփումը տաճարի զույգ մույթերի հիմքերում՝ չհիշատակելով Քրիստոսի կամ Սբ Թադեոս առաքյալի ենթադրյալ աշակերտ Սբ Եվստաթեոս-Եվստաթե-Ստաթեին: Վերջինիս անունը վկայված չէ նաև վաղ շրջանի մատենագրական և վարքագրական աղբյուրներում, այլ միայն 15-րդ դարից ի վեր:

Տաթևում Սբ Պողոս-Պետրոս առաքյալների անունների քողարկման և վանքը ենթադրյալ Սբ Եվստաթեոս առաքյալի անվան հետ զուգակցման բուն պատճառը կարելի է պայմանավորել ժամանակի եկեղեցաքաղաքական պայմանների թելադրանքով, երբ Կիլիկիայում գտնվող կաթողիկոսական աթոռի որդեգրած լատինամետ դիրքորոշման հետևանքով Սյունիքում ընդլայնվել էր ունիթորական շարժումը՝ Նախիջևանի Քռնա կենտրոնով: Այս տեսանկյունից, թերևս, սխալված չենք լինի, եթե ասենք, որ այդ էր Սյունյաց հոգևոր և եպիսկոպոսանիստ կենտրոնն առաքելադիր հռչակելու հիմնական պատճառը:

Ինչ վերաբերում է Տաթև տեղանվանը, ապա այն քանիցս հիշվում է մատենագրական և վիմագրական աղբյուրներում, որոնցից վաղագույնը, թերևս, «Ներսեսյան» գահնամակում պահպանված տոհմանունն է՝ «Տաթևյանք», ապա նաև Օրբելյանի վկայությունները, 13-14-րդ դդ. ձեռագրերի հիշատակարաններն ու վանքի ժամանակամերձ վիմագրերը, այսինքն՝ Տաթև տեղանունը վավերացվում է դեռևս վաղ միջնադարում և հետագա դարերում: Սբ Եվստաթեոսի անվան շուրջ հյուսված ավանդության ու դրա կրոնական-քաղաքական դրդապատճառներից զատ, վանքի Կաթողիկեն այսօր նորից իր սուրբ առաքյալների՝ Պողոսի և Պետրոսի անունն է կրում, իսկ Սբ Եվստաթեոսի անվան հետ են կապում միայն վանքի պարսպից դուրս՝ հյուսիսարևելյան կողմում գտնվող կիսավեր հուշակառույցը: