Author Archives: Admin

Հայտնութենական ստեղծագործությունների ժանրային հարցերն աստվածաբանական և գրականագիտական հետազոտությունների խնդրահարույց հանգույցներից են։ Թեև Աստվածաշնչյան գրականության ընկերության 1979 թվականի սահմանումը ժանրի ուսումնասիրության համար առաջարկել է հստակ մեթոդաբանություն, հայտնությունների սահմանման ու դասակարգման հարցերը մնում են մասնագետների գիտական հետաքրքրությունների շրջանակում։ Մասնավորապես դրանց բովանդակությանը, բնույթին և սահմաններին անդրադարձող ուսումնասիրություններում առկա են տարաբնույթ գիտական մոտեցումներ։ Այս հոդվածում վերլուծվում է, թե ժանրի տեսությանը վերաբերող ինչ հիմնարար մոտեցումներ են մշակվել՝ հասկանալու համար հայտնութենական և վախճանաբանական (ավարտաբանական) երկերի առանձնահատկությունները։ Ժանրի վերաբերյալ պարզաբանումներն առաջ են բերում եզրերի հստակեցման խնդիր, որին ի պատասխան՝ հոդվածում ժանրի որոշարկման չափանիշների քննությանը հաջորդում է «հայտնություն», «տեսիլ», «տեսիլք» և հարակից եզրերի կիրառության վերլուծությունը։ Վերլուծության նպատակն է ընդգծել հայտնութենական ավանդության և վախճանաբանական գրականության հետ առնչվող եզրերի գործածության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև հստակեցնել դրանց բովանդակային ու կիրառական սահմանները։

2020 թվականի համավարակի զոհ դարձած պատմաբան Կարեն Պավելի Հայրապետյանի մենագրության ու հոդվածների ժողովածուի ձևաչափով հրատարակված երկհատորյակը մեկտեղում և ամբողջացնում է հեղինակի գիտական ժառանգության առավել բնութագրական հատվածը։ Ընկերների ու զավակների ջանադրությամբ խմբագրված և հրատարակված երկու արժեքավոր հատորները ներառում են Հայաստանի առաջին հանրապետության պատմության թերի ուսումնասիրված հիմնահարցերը, որոնք կազմելու էին հեղինակի կողմից պատրաստված, բայց այդպես էլ պաշտպանության չներկայացված դոկտորական ատենախոսության բովանդակությունը։

Երկհատորյակը բացահայտում է արևմտահայ գաղթականության ծանրակշիռ գործոնի ազդեցությունը նորանկախ Հայաստանի ներքին ու արտաքին քաղաքականության վրա և այդ համատեքստում երկրում առաջ եկած հատվածականության հիմնախնդիրը։ Այս փոխկապակցված հիմնահարցերը ներկայացվում են ազգային անվտանգության ապահովման և բարդ սոցիալ-քաղաքական գործընթացների կառավարման համատեքստում։ Հենվելով հարուստ փաստաթղթային ու վիճակագրական աղբյուրների վրա՝ հեղինակը ցույց է տալիս, որ արևմտահայ գաղթականության մեծ զանգվածի առկայությունը ոչ միայն հումանիտար ճգնաժամ էր և ներքին հակասությունների սրմանը նպաստող գործոն, այլև ազգային պետականության հզորացման կենսական հնարավորություն։

Հաշվի առնելով այդ իրողութունները՝ հեղինակը կարողացել է համադրել պետական կառավարման համակարգը կենտրոնացնելու մարտահրավերները և հասարակական հարաբերությունների բարդ զարգացումը՝ ընդգծելով, որ տվյալ պատմաշրջանում արևմտահայ և արևելահայ հատվածների միջև անվստահությունն ու օտարվածությունը դարձել էին ներքին քաղաքական անկայունության հիմնական աղբյուրները։ Նա ցույց է տալիս, թե ինչպես էր գաղթականության խնդիրը ճիշտ կամ սխալ կառավարելը ուղղակիորեն ազդում բանակաշինության ու տնտեսական միջոցների բաշխման վրա։ Մանրակրկիտ վերլուծվել է նաև Արևմտահայերի 1-ին համագումարի գործունեությունը՝ որպես հատվածական մոտեցումների բացահայտման առաջին հրապարակային հարթակ։

Աշխատությունը լրացնում է հայ պատմագրութան մեջ առկա բացերը, որոնք վերաբերում են Հայաստանում և Անդրկովկասում առկա հայ փախստականների թվաքանակը ճշգրտելու և տեղավորելու ռազմավարությանը և օգնության պետական քաղաքականությունը համակարգելուն։ Հայրապետյանի հավաքած փաստերը կարևոր են նաև ներկայում մեր երկրում իրականացվող քաղաքականության հետ համեմատության ու քննադատական վերաիմաստավորման համար։ Հեղինակի գիտական ոճն առանձնանում է գիտապատմական փաստերի հանդեպ բարեխիղճ վերաբերմունքով և եզրակացությունների հստակությամբ. հմուտ պատմաբանը երբեք չի ձգտում վերջնական ճշմարտության՝ մտածելու տարածք թողնելով ընթերցողի համար։

Երկհատորյակը արժեքավոր ուղենիշ է հետազոտողների համար. այն բացում է նոր հորիզոններ՝ համադրելու ազգային հիշողության փորձը, պետական կենսունակության աղբուրները և համայնքային համախմբման առաջնահերթությունները։ Վաղամեռիկ պատմաբանը այս աշխատությամբ դեռ մասնակցում է ներկա գիտական երկխոսությանը։ Նրա գաղափարը վերածվում է գիտակրթական և ճանաչողական գործելակերպի՝ ապացուցելով, որ ազգային պատմությունը պետք է դիտարկել ոչ միայն անցյալի գնահատման, այլև ապագայի կողմնորոշիչները հստակեցնելու հարթությունում։

Սրանով Կարեն Հայրապետյանի երկհատորյակը դառնում է գիտական բարեխղճության և հայագիտությանը անմնացորդ նվիրվածության հուշարձան։ Այն վկայում է, որ պատմությունը հնարավոր է գրել ոչ թե գաղափարախոսության միջոցով, այլ պատասխանատվության զգացումով, երբ յուրաքանչյուր փաստ վերածվում է իմաստային խտության։ Այս հատորներն ընթերցողին առաջարկում են ոչ միայն անաչառ ու ճշգրիտ պատմական գիտելիքներ, այլև գիտական մտածողության մշակույթ, որտեղ ակադեմիականությունը և ազգի ապագայի հանդեպ պատասխանատվութունը բարեխղճորեն ներդաշնակվում են միմյանց։

Հետազոտությունն ուսումնասիրում է կրթության դերը՝ հասարակության տեխնոլոգիական, տնտեսական և մշակութային փոխակերպումներով պայմանավորված։ Այն անդրադառնում է ավանդական կրթական համակարգերի և արագ փոփոխվող աշխարհի պահանջների միջև առկա անհամապատասխանությանը՝ շեշտելով քննադատական մտածողության և ստեղծագործականության զարգացման կարևորությունը։ Միջառարկայական մեթոդաբանության շրջանակում վերլուծվում է կրթության էվոլյուցիան՝ փիլիսոփայական, մշակութային և սոցիոլոգիական տեսանկյուններից՝ առանձնացնելով ժամանակակից միտումները, ինչպիսիք են տեխնոլոգիական առաջընթացը, անհատականացված ուսուցումը և նախագծային մոտեցումները։

Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ կրթությունը զգալի դեր ունի սոցիալական շարժունության, նորարարության և գլոբալ գիտակցության ձևավորման մեջ։ Ընդգծվում է կրթական քաղաքականությունների վերանայման անհրաժեշտությունը, հատկապես Հայաստանում, որպեսզի ապահովվի դրանց արդիականությունն ու որակը գլոբալ համատեքստում։ Շեշտվում է մշակութային արժեքները, շարունակական ուսուցումը խրախուսող, անհատներին՝ դինամիկ աշխատաշուկայի պահանջներին պատրաաստող համապարփակ կրթական մոդելի կարևորությունը։

ՈՒսումնասիրությունը եզրակացնում է, որ կրթական համակարգը պետք է վերափոխվի անհատական և հասարակական բարեկեցությունը խթանող ճկուն ու նորարարական կառույցի։ Ժամանակակից մարտահրավերներին արձագանքելով և նոր մեթոդաբանություններն ընդունելով՝ կրթությունը կարող է արդյունավետորեն զորացնել ապագա սերունդներին՝ հաղթահարել և լուծել բարդ գլոբալ խնդիրները։

Սունդուկյանի վոդևիլների գեղարվեստական արժեքը բարձր է, քանի որ նա վարպետորեն կիրառում է կոլորիտային և բնութագրական տարրեր։ Սունդուկյանը հմտորեն ստեղծում է իրական և կործանարար աշխարհներ, որոնք կյանքը դարձնում են ավելի ճանաչելի, թեև ոչ միշտ հաճելի։

Վոդևիլներում երաժշտությունն ու երգերը, ոչ միայն ժամանցի միջոցներ են, այլև ստեղծագործության կարևոր տարրեր են, ընդգծում են մթնոլորտը՝ շեշտելով տարբեր մշակույթների ու արժեքների փոխազդեցության նշանակությունը։ Կոմիկական խոսքը, որը Սունդուկյանը հաճախ կիրառում է, առանձնահատուկ նշանակություն ունի. այն ոչ միայն ծիծաղ առաջացնելու նպատակ ունի, այլև սուր գործիք է, որը բացահայտում է մարդկային թերությունները՝ դրանք տեսանելի դարձնելով բոլորին։ Կերպարները, որոնք հաճախ խոսում են հուզիչ ու նաև ծիծաղելի ձևերով, բացահայտում են անհատի և հասարակության բարդ հարաբերությունները։ Սունդուկյանի ստեղծած աշխարհում ամեն բան ոչ միայն վերածվում է խորհրդանիշի, այլև ընթերցողին տալիս է լայն հնարավորություն՝ հասկանալու մարդկային վարքագծի էությունը, որն առնչվում է մարդու հոգեբանական ընտրությանը և ճակատագրին։

Հոդվածը նվիրված է ուշ միջնադարից մինչև նոր ժամանակներ հայկական տապանաքարային արվեստում գորգագործ կնոջ կերպարի պատկերմանը որը դիտարկվում է որպես ուշ միջնադարի և հետագա ժամանակաշրջանների գորգարվեստի ուսումնասիրութան օժանդակ աղբուր:

Ուշադրություն է դարձվում պատկերների պատմական, սոցիալ-մշակութային և իմաստաբանական նշանակությանը։ Ուսումնասիրության հիմնական նյութն են Լոռու մարզի Արդվի և Սյունիքի Որոտան գյուղերի ուշ միջնադարյան տապանաքարերը, ինչպես նաև Նոր Ջուղայի հայկական գերեզմանատան XIX–XX դարերի օրինակները, որոնց վրա պատկերված են գորգագործ կանայք իրենց գործիքներով՝ մասնավորապես դազգահով։ Գորգագործ կանանց պատկերները ոչ միայն արտացոլում են հանգուցյալի մասնագիտական ինքնությունը, այլև կրում են համայնքի հիշողության և արժեհամակարգի արձագանքը՝ կապված կանանց հասարակական դերի ընկալման հետ։ Ուսումնասիրությունը հենված է համալիր մեթոդաբանական մոտեցման վրա՝ ներառելով պատկերագրական վերլուծություն, համադրական արվեստաբանական ուսումնասիրություն, վիմագրական տվյալների ընթերցում և դաշտային աղբյուրների համադրում։ Հոդվածում քննարկվում են նաև Ուռուտի (Որոտան) որոշ տապանաքարերի հայկական ծագման կամ դավանափոխ քրիստոնյաների պատկանելիության հարցերը, ինչպես նաև Նոր Ջուղայի պարագայում հայ կանանց դերը իսլամական տիրապետության պայմաններում գորգագործական ավանդույթների պահպանման գործում։

Գորգագործ կանանց պատկերներով տապանաքարերը ոչ միայն անհատական ու համայնքային հիշողության արտահայտություններ են, այլև հայկական գորգագործության պատմական շարունակականության և մշակութային ինքնության կենսունակության յուրօրինակ վկայություններ։

Ժամանակակից մարդու կենսաշխարհը աստիճանաբար հեռանում է նյութական անմիջականությունից՝ տեղափոխվելով նշանային-խորհրդանշական համակարգերի ոլորտ։

Եթե նախորդ դարաշրջաններում մարդը հաղորդակցվում էր իրերի հետ՝ որպես նյութական իրականության անմիջական բաղադրիչների, ապա ներկայում նրա փորձառությունը միջնորդված է պատկերներով, խորհրդանիշներով, թվային կոդերով և մեդիահոսքերով։ Իրականությունը աստիճանաբար դադարում է ապրելու աշխարհ լինելուց՝ վերածվելով ձևի, պատկերի ու ներկայացման տարածության: Սակայն այս անցումը պայմանավորված չէ բացառապես մարդու ընտրությամբ․ այն նաև հետևանք է տեխնիկական քաղաքակրթության զարգացման։ Տեխնոլոգիաները, ձևափոխելով առարկաների արտադրության և փոխազդեցության եղանակները, վերաձևում են նաև մարդու զգայունությունն ու աշխարհընկալման կառուցվածքը։ Ի վերջո մարդը հայտնվում է այնպիսի միջավայրում, որն ինքնին կոդավորված է գեղագիտական սկզբունքներով։ Շրջապատող աշխարհն այլևս չի ընկալվում որպես արտաքին իրականություն, այլ որպես ինքնավերարտադրվող խորհրդանշական պատմություն, որում «լինելը» աստիճանաբար փոխարինվում է «երևալով»։ Այսինքն՝ մարդն ապրում է ոչ թե աշխարհի ներկայությամբ, այլ նրա ներկայացմամբ, երբ իրականությունն ու պատկերացումը հաճախ միախառնվում են, իսկ առարկաների և հարաբերությունների արժեքը որոշվում է ոչ այնքան նրանց բնական գոյությամբ, որքան նրանց երևակայական և ցուցադրական նշանակությամբ։ Հոդվածի նպատակն է վերլուծել, թե ինչպես են տեխնոլոգիական և գեղագիտական փոփոխությունները վերակառուցում ժամանակակից մարդու աշխարհընկալումը և ձևավորում նոր սոցիալական ու մշակութային փորձառություն, որտեղ իրականությունը դառնում է միջնորդված, խորհրդանշական և գեղագիտականորեն ենթակառուցված։

Հին հայերենի վ (v), ւ (ṷ) և ու (oṷ) գրերով նշանակված լեզվական միավորների հնչաբանական բնութագրերի հարցը հայերենագիտության քննության նյութ է եղել դեռևս 19-րդ դ. վերջերից Հ. Հյուբշմանի աշխատություններում: Ըստ Հ. Հյուբշմանի՝ այդ երեք գրերով արտահայտվել է միևնույն հնչյունը (իմա՝ հնչույթը – Վ.Պ.), մի տարբերությամբ. եթե վ (v)-ն պարզ շփական բաղաձայն էր, ապա ւ (ṷ)-ն և ու (ou)-ն, պայմանավորված դիրքային կիրառությամբ, երկբնույթ էին՝ կարող էին հանդիպել ինչպես բաղաձայնական՝ [v], այնպես էլ ձայնավորական՝ [u] արժեքով: Հնչույթաբանական առումով դա նշանակում է, որ վ (v), ւ (ṷ), ու (ou) գրերով արտահայտվել են միևնույն հնչույթի երեք դիրքային տարբերակները՝ այլահնչակները: Հայերենագետների մեծ մասը, որոնք այս կամ այն կերպ անդրադարձել են խնդրին, հայեցակարգային առումով ընդունել է Հ. Հյուբշմանի հարացույցը (Ա. Մեյե, Ն. Մառ, Հ. Աճառյան, Ս. Ղազարյան, Է. Թումանյան, Հ. Մուրադյան)՝ դրանից շեղվելով միայն մասնավոր հարցերում: Ասվածը բնութագրական է հատկապես ու (oṷ)-ի դեպքում. վերոհիշյալ բոլոր հեղինակներն էլ հին հայերենի ու (oṷ)-ն համարել են երկու տառով նշանակված պարզ ձայնավոր՝ [u]: Այդ առումով բացառություն էր Հ. Պեդերսընը, ըստ որի՝ հին հայերենի ու (oṷ)-ն երկբարբառ էր: Ու (oṷ)-ի երկբարբառային բնույթի մասին ակնարկել են նաև Ս. Ղազարյանը, Ա. Աբրահամյանը, Է. Թումանյանը և Վ. Համբարձումյանը: Է. Աղայանն առաջին հայերենագետն էր, որը 20-րդ դ. 60-ական թթ. հին հայերենի հնչույթային համակարգը քննեց իրապես հնչույթաբանական մոտեցումով՝ հիմք ընդունելով Ն. Տրուբեցկոյի մշակած գործառական հնչույթաբանության սկզբունքները, այն է՝ տարբերակիչ հատկանիշների և երկանդամ հակադրության: Դրանով հանդերձ, նշված հնչական բաղադրիչների բնութագրերի հարցում Է. Աղայանը նույնպես ընդհանուր առմամբ պաշտպանեց Հ. Հյուբշմանի հայեցակարգը: Ըստ Է. Աղայանի՝ նշված երեք հնչյուններից բուն հնչույթը <Ու>-ն էր, որը ձայնորդ էր, իսկ ու (oṷ)-ն, վ (v)-ն և ւ (ṷ)-ը նրա դիրքային տարբերակները՝ ենթահնչույթներն էին: Սույն աշխատանքում, դարձյալ առաջնորդվելով գործառական հնչույթաբանության սկզբունքներով, ցույց է տրվում, որ՝ 1) վ (v)-ը և ւ (ṷ)-ը հին հայերենի հնչույթային համակարգի լիիրավ անդամներ էին, չնայած այն հանգամանքին, որ երկուսն էլ ունեին կիրառության մասնակի սահմանափակում. այն է` ւ (ṷ)-ով չէր կարող սկսվել բառը, իսկ բառավերջում վ (v) կարող էր լինել միայն ո (o) ձայնավորից հետո, եթե արտաբերվող հնչյունը ու (oṷ) երկբարբառակերպը չէր (հմմտ. բով «մետաղը հալելու հնոց», ի հակադրություն բու-ի «բու թռչունը»). այլապես ձայնավորահաջորդ դիրքում՝ բառամիջում, թե բառավերջում, սովորական էր ւ (ṷ)-ը, այլ ոչ թե` վ (v)-ը. 2) ու (oṷ)-ով նշանակվել է ոչ թե պարզ ձայնավոր, այլ երկբարբառային կազմություն, ավելի ստույգ՝ երկբարբառակերպ: Այդ տեսակետի ակներև փաստարկներից է այն, որ ւ (ṷ) կիսաձայնը, ինչպես և յ (i̭) կիսաձայնը, հանդիպում էր միայն երկբարբառակերպների կազմում և կարող էր ինքնուրույնաբար հերթագայվել ինչպես բաղաձայնների, այնպես էլ յ (i̭) կիսաձայնի հետ՝ ձևավորելով իմաստատարբերակիչ, այլ կերպ՝ հնչույթաբանական հակադրություններ (հմմտ. բաւ «սահման, ծայր» ∼ բան «խոսք, ասացված» ∼ բառ «բառ», գոյն «երանգ. ներկ» ∼ գուն-(ել) «գույն տալ» և այլն): Ընդ որում, հնչույթաբանական հակադրություններ գործել են նաև նույն երկբարբառակերպների ձայնավորական բաղադրիչների միջև (հմմտ. նաւ «նավ» ∼ նու «հարս», չու «երթ, ուղևորություն» ∼ չեւ «դեռ չեղած, տակավին ոչ» և այլն): Իսկ դա նշանակում է, որ երկբարբառակերպների ձայնավորական և կիսաձայնական բաղադրիչների կապը թույլ էր, և նրանք կարող էին գործառել նաև առանձնաբար:

Հելլենիստական քրիստոնեությունը խնդիր ուներ հարակարգելու աստվածաշնչյան և հելլենիստական հիմնարար արժեքները՝ կրոնախոսության, իմաստասիրության, իրավունքի, քաղաքականության և մշակույթի այլևայլ տիրույթներում։ Միտված էր ձևավորելու ինքնության նոր ձևեր՝ անհատական, հանրութային և (անգամ) տերունական մակարդակներում։ Համոզմունք կա, որ նման տեղաշարժերի պարագային հույժ էական էր արքայական և կրոնական հեղինակությունների դերակատարությունը։ Ներկայացվող հոդվածը սատարում է այս մոտեցումը Ուշ հռոմեական տերության և Մեծ Հայքի օրինակով՝ ուշադրություն սևեռելով Կոնստանտին Մեծի (306-337) և Տրդատ Գ–ի (298-330) դարաշրջանի վրա։ Չնայած այս գահակալների տարբերություններին՝ ակնառու էին նաև նրանց ընդհանրական գծերը․ դրանք նախ և առաջ վերաբերում էին քրիստոնեության Դարձի հանգամանքներին։ Դարձ, որը նոր հեռանկարներ ուրվագծեց ինչպես Հռոմի, այնպես էլ Մեծ Հաքի համար։

Հիշյալ տեղաշարժերը հոդվածում դիտարկվում են երկու ականավոր մտավորականների գրույթի լույսով՝ Եվսեբիոս Կեսարացու և Մովսես Խորենացու։ Մեկը Կոնստանտինի սերտ գործակիցն էր, մյուսը, որ ապրում էր ավելի քան հարյուր տարի անց, նպատակ ուներ օրինականացնելու Տրդատ արքայի գործունեությունը։ Մեկը որդեգրել էր գրույթի ջատագովական ոճը, մյուսը՝ պատմական նկարագրությունը և խորքային ներհայացը։ Հանդերձ այդու՝ երկու հեղինակներն էլ մեկնարկում են հելլենիստական ընկերային տեսությունից՝ շաղախված աստվածաշնչյան իմաստնությամբ։ Համաձայն այս համադրության՝ Հռոմեական տերությունը հասել էր իր բարձրակետին ընդ իշխանությամբ Կոնստանտին Մեծի, և նրա հիմնած նոր մայրաքաղաքը, Կոնստանտինապոլիսը, մարմնավորում էր հենց այդ գաղափարը։ Այլ էր հայոց պարագան. Տրդատ Գ-ից հետո այն բռնեց աստիճանական անկման և քայքայման ուղին։ Սակայն ուրվագծվում էր նրա վերականգնման հնարավորությունը՝ պայմանով, որ կձևավորվի ազգային նոր ընտրախավ՝ դաստիարակված ազգային նոր մշակույթի և դպրոցի ծիրում։ Աստ Խորենացին վերադառնում էր իր ուսուցչի՝ Սբ. Մաշտոցի հիմնագաղափարին։